ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ପ୍ରବଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏକ ପବିତ୍ର କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗକୁ ବଧ କରି ତାହାକୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପକାଇଦେଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ ମାଂସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପକାଯାଇଛି, ରକ୍ତ ଶେଷ ନାହିଁ, ତେବେ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବଘ୍ର ଭଳି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗ ଏବେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ପକାଯାଇଛି, ମହାବଳଶାଳୀ ରାମ, ଆପଣ ବିଦିପୂର୍ବକ ବଳି ଦିଅନ୍ତୁ, କାରଣ ଆପଣ ଏହି ବିଧିରେ ପାରଙ୍ଗତ।” ଏହିପରେ ଆତ୍ମସଂୟମୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ରାମ, ସ୍ନାନ କରି, ବଳିର ସମାପନ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବିଦିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି ଶୁଭ୍ର ଓ ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ ରାମ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ଶିବିରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ବୈଶ୍ୱଦେବ, ଉଗ୍ର ଓ ବୈଷ୍ଣବ ବିଧି ଅନୁସାରେ ଆହୁତି ଦେଇ, ଗୃହ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ନଦୀରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରି, ପ୍ରାର୍ଥନା ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଅପବାଦ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଳି କଲେ। ଏହାପରେ ରଘୁନାଥ ଆଶ୍ରମ ଅନୁକୂଳ ବେଦି, ମନ୍ଦିର ଓ ପୂଜାସ୍ଥଳୀ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଅରଣ୍ୟମାଳା, ଫଳ, କନ୍ଦମୂଳ, ପକ୍କ ମାଂସ, ଜଳ, ଦର୍ଭା ଓ ସମିଧ ଭଳି ବେଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ଏହାପରେ ଦୁଇ ଭାଇ ଓ ସୀତା ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା ସୁନ୍ଦର ପର୍ଣ୍ଣକୁଟୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେହି ପର୍ଣ୍ଣକୁଟୀ ଉତ୍ତମ ଭାବେ ତିଆରି, ବାତାସରୁ ରକ୍ଷିତ, ଏବଂ ଦେବସଭା ପରି ମନୋହର ଥିଲା। ସେମାନେ ତିନିଜଣେ ଏହି ପରିବେଶରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରି ଲାଗିଲା। ଏହି ଅତି ଉତ୍ତମ ଅରଣ୍ୟ ନିର୍ଜନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଫୁଲ ଗଛରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା; ସେଠାରେ ତିନିଜଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରି ଆନନ୍ଦରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିଲେ। ମାଲ୍ୟବତୀ ପବିତ୍ର ନଦୀ ଓ ଚିତ୍ରଶିଳା ପାହାଡ଼ ଉପସ୍ଥିତିରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀ ଘୁରୁଥିଲେ, ରାମ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ନିଜ ନଗର ଛାଡିବା ଦୁଃଖକୁ ଭୁଲିଗଲେ। ଏହି ପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅଳାପ କରି, ଗୁହ ସୁମନ୍ତ୍ର ସହିତ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ, ଯେତେବେଳେ ରାମ ଦକ୍ଷିଣ ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ। ସେଠାରେ ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମ ଯାତ୍ରା, ପ୍ରୟାଗରେ ବାସ, ପାହାଡ଼ ଆରୋହଣ ଦେଖିଥିଲେ। ଏବେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଗାଇ, ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଅଯୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ ସେ ସୁଗନ୍ଧ ଅରଣ୍ୟ, ନଦୀ, ସରୋବର, ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ଦେଖିଲେ। ତୃତୀୟ ଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଅନନ୍ଦହୀନ ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ। ଶୂନ୍ୟ ଓ ନିରବ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି ସେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ, ଚିନ୍ତା କରିଲେ, “ଏହି ନଗର ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଗଲା କି?” ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ସମୟରେ ସେ ତ୍ୱରିତ ଘୋଡ଼ାଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ନଗର ଦ୍ୱାର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଶତଶଃ-ସହସ୍ରଶଃ ଲୋକ ଦୌଡ଼ିଆସି, “ରାମ କେଉଁଠି?” ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଗଙ୍ଗାତୀରେ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ମୁଁ ଫେରିଲି।” ଲୋକମାନେ ଏହି ଶୁଣି ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେହେରାରେ ବିଲାପ କରିଲେ, “ହା ରାମ!” ସେ ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ କହୁଥିଲେ, “ଆମେ ଧନ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏଠାରେ ରଘୁନାଥକୁ ଦେଖୁନାହିଁ। ଦାନ, ବଳି, ବିବାହ, ମହାସଭାରେ ଆମେ ଆଉ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବୁନାହିଁ। ରାମ ଏହି ନଗରକୁ ବାପା ସମାନ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଲୋକଙ୍କ ଉପକାର କରୁଥିଲେ।” ସେ ଶୁଣିଲେ, ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ନାରୀମାନେ ଅନ୍ତଃପୁର ମାର୍ଗରେ ବିଲାପ କରୁଛନ୍ତି। ସୁମନ୍ତ୍ର ମୁହଁ ଢାକି ରାଜପଥ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲି ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତ୍ୱରିତ ରଥରୁ ଅବତରି ସେ ରାଜମହଳର ସତ୍ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ଦେଇ ଭିତରକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଉଚ୍ଚ ମହଳ, ଗୋପୁର, ଭବନରୁ ନାରୀମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତି ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ କନ୍ଦୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅଂଶୁମୟ ଦୃଷ୍ଟି, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥାରେ ଦୁଃଖ ପ୍ରକାଶ ପାଉଥିଲା। ଦଶରଥଙ୍କ ମହିଳାମାନଙ୍କ ମହଳରୁ ମୃଦୁ ଶୋକାକୁଳ ସ୍ୱର ଶୁଣିଲେ। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, “ରାମଙ୍କ ସହିତ ଯାଇ, ଏବେ ତାଙ୍କ ବିନା ଫେରିଛି—ମୁଁ କେମିତି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଏହି ଦୁଃଖଦ ସଂବାଦ ଦେବି?” ସେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦରେ ଭାବିଲେ, “ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ବଞ୍ଚିବା ଏତେ ସହଜ ନୁହେଁ, ବିଶେଷକରି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପୁଅ ବିୟୋଗରେ ଅପରିମିତ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି।” ଏହି ଭାବନା ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଶୁଣି ସେ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି ଏକାଠି ହୋଇ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠାରେ ଏଠାରେ ଗଲେ, ଅଷ୍ଟମ କକ୍ଷରେ ଦେଖିଲେ ଦଶରଥ ରାଜା, ତାଙ୍କ ପୁଅ ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ, ଶୋକେ ଶିଉଁ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଶିର ନମାଇ, ରାମଙ୍କ ସଂଦେଶ ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପରେ, ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଶୋକରେ ମୌନ ହୋଇଗଲେ, ଏବଂ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।