ରାମ ଏକ ଦିନ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଯେଉଁ ନିୟମ ଅଛି, ତାହା ମନେ ରଖ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ତୁମେ ଏକ ମୃଗ ହତ୍ୟା କରି ଶୀଘ୍ର ଆଣ।" ଭାଇଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ବୁଝି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାହା ଅନୁସରଣ କରିଲେ। ତାପରେ ରାମ ତାଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ, "ଏହି କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗକୁ ବଳି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର। ଆମେ ଏବେ ବଳି ଦେବାକୁ ଯାଉଛୁ। ଶୀଘ୍ର କର, ହଳୁକ ହୃଦୟ ଥିବା, କାରଣ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚାଲିଯାଉଛି, ଦିନ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହେଉଛି।" ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ପବିତ୍ର କଳା ମୃଗକୁ ବଧ କରି ତାହାକୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଦେଇଲେ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଳି ରନ୍ଧା ହେଲା, ରକ୍ତଶୂନ୍ୟ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗ ଏବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି, ମହାନୁଭାବ, ଯଥାଯଥ ରୂପେ ରନ୍ଧାଯାଇଛି। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତା ସମ ତୁମେ ବଳି ଦିଅ, କାରଣ ତୁମେ ଏହି ବିଧିରେ ପାରଦର୍ଶୀ।" ଏହିପରେ ନିୟମିତ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ଯିଏ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ନିମ୍ନାବିଷ୍ଟ ହୋଇ ସ୍ନାନ କରି, ସମସ୍ତ ସମାପନ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅପାର ତେଜ଼ସ୍ୱୀ ରାମ ଆଶ୍ରୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ସେ ବୈଶ୍ୱଦେବ, ଉଗ୍ର ଓ ବୈଷ୍ଣବ ବଳି ଦେଇ ଗୃହଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ନିୟମାନୁସାରେ ପ୍ରାର୍ଥନା ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ନଦୀସ୍ନାନ କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବଳି ଦେଇ ଦୁଷ୍କୃତିର ନାଶ କଲେ। ତାପରେ ରାଘବ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବେଦୀ, ଦେବଗୃହ, ଓ ଶୈଳୀ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ଅଟବୀ ମାଳା, ଫଳ, କନ୍ଦ, ପକା ମାଂସ, ପବିତ୍ର ଜଳ, ଦର୍ଭା ଓ ସମିଧ୍ ଭଳି ବେଦ ଶିଖ୍ୟାନୁସାରେ ଯାହା ଆବଶ୍ୟକ, ସେ ସବୁ ଏଠାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ଦୁଇ ରାଘବ ଓ ସୀତା ମିଶି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ତୃପ୍ତ କରି, ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ ହୋଇ ସୁନ୍ଦର ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଇ ପତ୍ରଛାଦିତ ମନୋହର କୁଟୀ, ଭଲ ଭାବରେ ତିଆରି ଓ ପବନ ରୁଦ୍ଧ, ସେମାନେ ଏକାଠି ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ଦେବମଣ୍ଡଳ ମହାସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସେଇ ଉତ୍ତମ ବନରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ବିଭିନ୍ନ ମୃଗପକ୍ଷୀ ଓ ଫୁଲର ଗୁଛ ଥିବା ବୃକ୍ଷ ରହିଛି, ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି ଆନନ୍ଦରେ ବସିଲେ। ମାଲ୍ୟବତୀ ପବିତ୍ର ନଦୀ ଓ ମନୋହର ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖି, ଯେଉଁଠାରେ ମୃଗପକ୍ଷୀ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଘୁରୁଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ହୃଦୟ ଉଲ୍ଲାସିତ ହେଲା, ସେ ନିଜ ସହର ଛାଡ଼ିବାର ଦୁଃଖ ଭୁଲିଗଲେ। ଏଠାରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା, ଏବେ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଅମୂଲ୍ୟ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତ୍ତାପ୍ରଦ ଅଗ୍ରଗାଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ସମୟରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖରେ ଆବେଶିତ ହୋଇ କଥାହେବା ପରେ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଗୁହା, ଯେତେବେଳେ ରାମ ଦକ୍ଷିଣ କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ। ତାଙ୍କର ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମ ଯାତ୍ରା, ପ୍ରୟାଗରେ ବସିବା, ପର୍ବତାରୋହଣ—ଏ ସବୁ ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ଥିଲେ, ସେଠାରେ ଦେଖାଗଲା। ଏହିପରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଆଜ୍ଞା ମିଳିବା ପରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘୋଡ଼ାଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଡ଼ି, ଦୁଃଖରେ ଭାରିତ ହୃଦୟରେ ଆୟୋଧ୍ୟା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ତେଜ ଗତିରେ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ସେ ସୁଗନ୍ଧିତ ବନ, ନଦୀ, ସରୋବର, ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ଦେଖିଲେ। ତୃତୀୟ ଦିନର ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାକୁ ନିରାନନ୍ଦ ଦେଖିଲେ। ସେ ନଗରକୁ ନିରବ ଓ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖି, ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—"ଏହି ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଲୋକ ଓ ଶାସକ ସହିତ ନଗର କଣ ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଇଛି?" ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ସେ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଘୋଡ଼ା ଚଲାଇ ନଗର ଦ୍ୱାର ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଶତାଧିକ ଲୋକ ତାଙ୍କ ଦେଖା ଚାଲିଆସି, "ରାମ କେଉଁଠି?" ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ରାଘବଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗା ପାରେ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଫେରିଛି।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହଁରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, "ହା ଦୁଃଖ! ହା ରାମ!" ବୋଲି କନ୍ଦିଉଠିଲେ। ସେମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି କହୁଥିଲେ, "ଆମେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲୁ, କାରଣ ଏଠାରେ ରାଘବ ନାହାନ୍ତି।" "ଦାନ, ବଳି, ବିବାହ, ମହାସଭା—ଆମେ ଆଉ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବୁ ନାହିଁ।" "ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କ'ଣ ଭଲ? କ'ଣ ପ୍ରିୟ? କ'ଣ ଆନନ୍ଦଦାୟକ?"—ଏହିପରି ଭାବରେ ରାମ ନଗରକୁ ବାପା ସମ୍ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ସେ ଶୁଣିଲେ ନାରୀମାନେ ବଜାର ଓ ଗୁପ୍ତ ଗଳିରେ ବସି, ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ା ଭୋଗୁଥିବା ଦୁଃଖଭରା କଥା। ସେ ମୁହଁ ଢାକି ରାଜପଥ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହକୁ ଯାଇଲେ। ରଥରୁ ଉତରି ସେ ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଲୋକ ଭିତରେ ଭରିଥିବା ସାତଟି ଦ୍ୱାର ଅଟିକିଗଲେ। ମହଲ, ଦୁର୍ଗ, ରାଜପ୍ରାସାଦର ଉପରୁ ଜମା ହୋଇ ନାରୀମାନେ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଶୋକାକୁଳ ଓ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ତଳକୁ ଚାହିଁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା, ଦୁଃଖରେ ଶବ୍ଦ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଥିଲା। ତାପରେ ଦଶରଥଙ୍କ ମହଲରୁ ସେ ଶୁଣିଲେ ମୃଦୁ କଥା, ଯାହା ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲା। "ରାମଙ୍କ ସହ ଯାଇ, ଏବେ ତାଙ୍କ ବିନା ଫେରିଥିବା ରଥଚାଳକ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ କ'ଣ କହିବେ?" ସେ ଭାବିଲେ, "ବଞ୍ଚିବା ଏତେ କଠିନ, ବିଶେଷକରି କୌସଲ୍ୟା ନିଜ ପୁଅ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପରେ ଏଉଁ ଜୀବନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି।" ଏଭଳି ରାଜମହିଳାମାନଙ୍କ ସତ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖଭରା କଥା ଶୁଣି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଅତି ଦୁଃଖରେ ମନକୁ ଅଗ୍ନି ଭଳି ଜଳାଇ ରାଜପ୍ରସାଦକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।