ସାଉମିତ୍ରି, ଏଠାରେ ଏହି କୁଟିରରେ ଆମେ ଏକ କୃଷ୍ଣମୃଗ ମାଂସ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହା ନୱାସ୍ଥାପନ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଯାହା ଦୀର୍ଘାୟୁ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେବା ଦରକାର। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଏକ ମୃଗ ହତ୍ୟା କରି ଶୀଘ୍ର ଆଣିଦିଅ, କାରଣ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଶାସ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୀତି ମନେ ରଖ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଧର୍ମମୟ। ଭାଇଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ବୁଝି, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ନାଶକ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହା ପରେ ରାମ ତାକୁ ପୁନଃ କହିଲେ, "ଏହି କୃଷ୍ଣମୃଗ ଦାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର। ଆମେ ଏହାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଯାଉଛୁ। ଶୀଘ୍ର କର, ମୃଦୁଭାବୀ, ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଯାଉଛି, ଦିନ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି।" ତାପରେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏକ ଶୁଦ୍ଧ କୃଷ୍ଣମୃଗ ହତ୍ୟା କରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଦେଇଲେ। ଏହା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଳି ରୋଷ୍ଟ ହେବା, ରକ୍ତହୀନ ହେବା ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି କୃଷ୍ଣମୃଗ ଏବେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଇଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତୁମେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରି, ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ କର, କାରଣ ତୁମେ ନିପୁଣ।" ରାମ, ନିୟମିତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ସ୍ନାନ କରି, ଅନୁଷ୍ଠାନର ସମାପନ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ରାମ ଆନନ୍ଦ ଭରା ଚିତ୍ତରେ କୁଟିରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ରାମ ବୈଶ୍ୱଦେବ, ଉଗ୍ର ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ, ନୱାସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ନିୟମାନୁସାରେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ଏବଂ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ରାମ ପାପ ନିବାରଣ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦାନ କଲେ। ରାଘବ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବେଦୀ, ମନ୍ଦିର ଏବଂ ପୂଜାସ୍ଥାନ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଅରଣ୍ୟ ମାଳା, ଫଳ, କନ୍ଦ, ପକ୍କ ମାଂସ, ଜଳ, ଦର୍ଭା ଏବଂ ଜ୍ୱଳନୀ, ବେଦ ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ ତିଆରି କଲେ। ଦୁଇ ରାଘବ ଏବଂ ସୀତା ଏକସାଥି ଜୀବମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରି, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ନିଶାନ ହୋଇ, ସୁନ୍ଦର କୁଟିରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ମନୋହର ପତ୍ର-ଛାଁ ଶାଳ, ଭଲ ନିର୍ମିତ ଏବଂ ପବନରୁ ରକ୍ଷିତ, ସମସ୍ତେ ଏକସାଥି ଏଥିରେ ଗୃହବାସ କଲେ, ଦେବମାନେ ଦିବ୍ୟ ସଭାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପରି। ଏହି ଉତ୍ତମ ଅରଣ୍ୟ, ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ରବି, ନାନା ପ୍ରକାର ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀ, ଫୁଲ ଗୁଛରେ ଶୋଭିତ ବୃକ୍ଷ, ଏଠାରେ ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲେ। ସେମାନେ ମନୋହର ପାହାଡ଼ ଓ ପବିତ୍ର ମାଲ୍ୟବତୀ ନଦୀରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ, ରାମ ଆନନ୍ଦ ଭରି, ନିଜ ନଗରରୁ ବିଦାୟ ଦୁଃଖକୁ ଭୁଲିଗଲେ। ଏବେ ଆପଣମାନେ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତାବନ୍ନ ସର୍ଗ ଶୁଣିବେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ହେଉଁଠି ଆଲୋଚନା କରି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ, ସୁମନ୍ତ୍ର ସହ ଗୁହା, ଯେତବେଳେ ରାମ ଦକ୍ଷିଣ କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ। ରାମଙ୍କର ଭୃଗୁବାଜ୍ୟ ଯାତ୍ରା, ପ୍ରୟାଗରେ ବାସ, ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଚଢ଼ିବା—ଏସବୁ ଦେଖିଲେ ସମସ୍ତେ। ସୁମନ୍ତ୍ର, ଅନୁମତି ପାଇ, ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଯୋକ୍ତ କରି, ଦୁଃଖରେ ଭରିତ ହୃଦୟ ନିଏ, ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଯାଇ, ସେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଅରଣ୍ୟ, ନଦୀ, ଝିଲି, ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ଦେଖିଲେ। ତୃତୀୟ ଦିନର ସାଂଜ ପରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ନଗର ନିର୍ବ୍ୟସ୍ତ ଓ ନିର୍ବିକ୍ଷୋଭ ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଭାବନା କରିଲେ—ଏହି ନଗର, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଲୋକ, ଶାସକମାନେ, ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଛି କି? ଏହି ଭୟଭୀତ ଚିନ୍ତାରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା ସହ ନଗର ଦ୍ୱାରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶତ, ହଜାର ଲୋକ ଦୂତକୁ ଘେରି, "ରାମ କେଉଁଠି?" ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ରାଘବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସେ ମୋତେ ଫେରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ।" ସେମାନେ ଜାଣି, ତାଙ୍କୁ ଚାଡ଼ି ଯିବା ଦେଖି, ଚେହେରାରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି, "ହାୟ! ଧିକ୍!" କହି, "ଆହ ରାମ!" ବିଳାପ କଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୁଣିଲେ, ଲୋକମାନେ ଦଳଦଳରେ ଦଢ଼ି: "ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ବିନଶ୍ଟ, ଯେତେବେଳେ ରାଘବ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ।" "ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ, ମହାସଭାରେ ଆମେ ଆଉ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମକୁ ଦେଖିବାକୁ ପାରିବାନି।" "କି ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକୃତ? କି ପ୍ରିୟ, କି ଆନନ୍ଦଦାୟି?"—ଏପରି ରାମ ନଗରକୁ ଜନକପିତା ପରି ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ନାରୀମାନଙ୍କ ବିଳାପ, ଶାହି ଶ୍ରୀପଥ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବଜାରରୁ ପବନ ସହ ଆସୁଥିବା, ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୁଣିଲେ। ସେ ମୁହଁ ଢାକି ରାଜପଥ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲି, ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତୁରନ୍ତ ରଥରୁ ଉତରି, ସେ ରାଜପାଳିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସାତଟି ଦ୍ୱାର ଯାଇ, ଲୋକମାନେ ଭିତରେ ଥିଲେ। ପ୍ରାସାଦ, ଦୁର୍ଗ, ମହଳରୁ ଦଶରଥଙ୍କ ନାରୀମାନେ, ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ଅପେକ୍ଷାରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ତଳକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ବଡ଼, ସ୍ପଷ୍ଟ ଚକ୍ଷୁ, ଅଶ୍ରୁ ଭରି, ନାରୀମାନେ ଏକାପରେକି ଦେଖୁଥିଲେ, ଦୁଃଖ ଏତେ ଗଭୀର ଯେ ଶବ୍ଦ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଥିଲା। ପରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ମହଳରୁ ନାରୀମାନଙ୍କ ମୃଦୁ କଥା ଶୁଣିଲେ, ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ। ରାମ ସହ ଯାଇ, ଏବେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଫେରିବା, ଦୁତ କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ କଣ କହିବେ? ସୁମନ୍ତ୍ର ଚିନ୍ତା କଲେ, "ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଜୀବନ ଏତେ ସହଜ ନୁହେଁ, ବିଶେଷତଃ କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ପୁଅ ଚାଡ଼ି ଯିବା ପରେ ଏଯାଁ ଜୀବନ୍ତ ରହିଛନ୍ତି।