ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଶୁଭ୍ର, ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ସୁଦୃଢ଼ କୁଟୀକୁ ଦେଖି ରାମ ତାଙ୍କର ଅତି ପ୍ରିୟ ଭାଉ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମିଶ୍ର ଉପଦେଶ ଦେଲେ—“ସୌମିତ୍ରି, ଏଠାରେ ଏକ ମୃଗ ମାଂସ ଦାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ନବ ଗୃହ ପ୍ରବେଶ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରିବା ଚାହିଁଁଦି। ଯେଉଁମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି କ୍ରିୟା ଅବଶ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।” ରାମ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ନିମନ୍ତେ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଏକ ମୃଗ ବଧ କରି ଆଣ; ଏହି କ୍ରିୟା ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ।” ଭୂତପୂର୍ବକ ଭାଉଙ୍କ ଆଦେଶ ବୁଝି, ଶତ୍ରୁଦଳନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ପୁନି ରାମ କହିଲେ, “ଏହି କୃଷ୍ଣମୃଗକୁ ବଳି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର। ଆମେ ଏହା ଦ୍ୱାରା ନବ ଗୃହ ପ୍ରବେଶ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ। ଶୀଘ୍ର କର, ମୃଦୁ ଭାଇ, ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚାଲିଯାଉଛି, ଦିନ ବି ଶେଷ ହେଉଛି।” ସେଇପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୌମିତ୍ରି ଏକ ପବିତ୍ର କୃଷ୍ଣମୃଗ ବଧ କରି, ତାହାକୁ ଅଗ୍ନିରେ ପକାଇଲେ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ବଳି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପକାଯାଇଛି, ରକ୍ତ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଛି, ତେବେ ମାନବସିଂହ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି କୃଷ୍ଣମୃଗ ବଳି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଏହା ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପକାଯାଇଛି। ମହାପୁରୁଷ, ଆପଣ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତୁ, କାରଣ ଆପଣ ଏହି କ୍ରିୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ।” ତାପରେ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଶୀଳୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ରାମ ସ୍ନାନ କରି, ସମସ୍ତ ସମାପନ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ସେ ଦେବସମୂହଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ ଏବଂ ଅପାର ତେଜ଼ରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ, ଆନନ୍ଦରେ ଭରି, ନୂତନ କୁଟୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଏହି ନବ ଗୃହ ପ୍ରବେଶ କ୍ରିୟାରେ ବୈଶ୍ୱଦେବ, ଉଗ୍ର, ବୈଷ୍ଣବ ଆଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞ କରି, ଗୃହ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ନିୟମାନୁସାରେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ଏବଂ ନଦୀ ସ୍ନାନ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାପହରଣ ବଳି ଦେଲେ। ଏହିପରେ ରାଘବ ଆଶ୍ରମ ଉପଯୁକ୍ତ ବେଦୀ, ଦେବସ୍ଥାନ ଏବଂ ପୂଜାସ୍ଥଳୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଅରଣ୍ୟ ମାଳା, ଫଳ, କନ୍ଦମୂଳ, ପକା ମାଂସ, ଜଳ, ଦର୍ଭା ଏବଂ ସମିଦ୍ଧାଦି ବେଦ ନିୟମାନୁସାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ଦୁଇ ଭାଇ ଏବଂ ସୀତା ସମସ୍ତ ଭୂତଗଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ ସେମାନେ ସୁନ୍ଦର କୁଟୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ସୁନ୍ଦର, ପତ୍ର-ଛାଁଇ କୁଟୀ ଯାହା ବାୟୁ ରୁଦ୍ଧ ଏବଂ ନିରାପଦ, ସେମାନେ ସମେତେ ବିତରଣ କଲେ, ଯେପରି ଦେବଗଣ ଦେବସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏହି ଅତି ମନୋହର ଅରଣ୍ୟ, ଯାହା ପ୍ରକାର ପ୍ରକାର ବନ୍ୟପଶୁ, ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ଫୁଲ ଗଛରେ ଶୋଭିତ, ସେଠାରେ ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି ସୁଖରେ ବାସ କଲେ। ମାଲ୍ୟବତୀ ପବିତ୍ର ନଦୀ ଏବଂ ଚିତ୍ରଶିଳାପର୍ବତ ଉପକୂଳରେ ପହଞ୍ଚି, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଏହି ମନୋହର ସ୍ଥଳୀରେ ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ନଗରବାସ ନିକାଳନର ଦୁଃଖ ଅନ୍ତର୍ଗତ କଲେ। ଏଠାରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଅଗ୍ରଗାମୀ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିବ, ଯାହା ଏହି ମହାନ୍ତି ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତ୍ତପନ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ। ଏପରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାଦରେ କଥା ହୋଇ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଗୁହା ରାମଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ତୀରରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ। ରାମଙ୍କ ଭୃଗୁବୃଜ୍ଜ ଯାତ୍ରା, ପ୍ରୟାଗରେ ବାସ, ପର୍ବତ ଆରୋହଣ—ଏ ସବୁ ଦେଖିବାକୁ ଥିଲେ ସେଠି ଥିବା ଲୋକେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଇ, ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଫେରିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ତିନି ଦିନ ପରେ ସାଂଧ୍ୟା ବେଳେ ସେ ଅୟୋଧ୍ୟା ପହଞ୍ଚି, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ନଗର ଶୂନ୍ୟ, ନିରବ ଦେଖି ଅତି କ୍ଷୁବ୍ଧ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ—“ଏହି ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ପୁରୁଷ, ରାଜାଦି ସମୃଦ୍ଧ ନଗର କି ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି?” ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସୁମନ୍ତ୍ର ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ା ଚଲାଇ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ନଗର ଦ୍ୱାରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଶତ ଶତ, ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ଦୌଡ଼ି ଆସି, “ରାମ କେଉଁଠି?” ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ରାଘବଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ତାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଫେରିଆସିଛି।” ସେମାନେ ଏହି ଶୁଣି, ଅଶ୍ରୁଭରା ଚେହେରାରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, “ହା ରାମ!” ବୋଲି ବିଳାପ କଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ଲୋକେ ଦଳେ ଦଳେ ଦଢ଼ି, “ଆମେ ନିଷ୍ଫଳ ହେଲୁ, ଏଠାରେ ରାଘବକୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ।” “ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ, ମହାସଭାରେ ଆମେ ଆଉ କେବେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବୁନି। ରାମ ତ ଏହି ନଗରକୁ ବାପା ଭଳି ଶାସନ କରୁଥିଲେ—କ’ଣ ଆମ ପାଇଁ ଉପକାରୀ, କ’ଣ ପ୍ରିୟ, କ’ଣ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ସେ ଭଲଭଳି ଜାଣୁଥିଲେ।” ସେ ଶୁଣିଲେ, ମହଲ ମଝିରେ ଅନ୍ତଃପୁରର ମାର୍ଗରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଆସୁଥିବା ରାମ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ନାରୀମାନେ ବିଳାପ କରୁଛନ୍ତି। ସୁମନ୍ତ୍ର ମୁହଁ ଢାକି, ରାଜପଥରେ ଚାଲି, ଦଶରଥଙ୍କ ମହଲ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାଳମାଳ, ଦୁର୍ଗ, ମହଲ ଆଦିରୁ ରାମଙ୍କ ଆଶାରେ ଦୁଃଖିତ ନାରୀମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ବଡ଼ ବଡ଼ ନୟନ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଏକାଉଁଠି ଦେଖୁଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ କଥା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଥିଲା। ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ, ଯେଉଁଠି ନାରୀମାନେ ରାମ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ। ଏବେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଚିନ୍ତା କରିଲେ, “ମୁଁ ରାମଙ୍କ ସହ ଯାଇ, ଏବେ ତାଙ୍କ ବିନା ଫେରିଛି; ଏହି ଦୁଃଖିତ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ମୁଁ କ’ଣ କହିବି?” ଏହିପରି ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଓ ବିୟୋଗରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଏବଂ ରାଜପୁରୀରେ ବିଳାପ ଓ ଶୂନ୍ୟତା ବ୍ୟାପି ରହିଲା।