ସୀତା, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ ଶସ୍ତାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ଦଣ୍ଡବତ୍ କଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ମହାର୍ଷି ତେଉଁମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଏହି ମହାବ୍ରାତ୍ୟମାନେ ପ୍ରତି 'ବସ' ଭଳି କହି ଉତ୍ତମ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଲେ। ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପୁରୁଣା ଭାଇ ରାମ, ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଇ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ—“ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉତ୍ତମ କାଠ ଆଣ; ଏଠାରେ ଏକ ନିବାସ ତିଆରି କର, କାରଣ ମୋ ହୃଦୟ ଏଠାରେ ବସିବାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛି।” ରାମଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କାଠ ଆଣି ଏକ ଚାଲି-ଘରି ତିଆରି କଲେ। ଏହି ଚାଲି ଭଲ ଭାବେ ବାନ୍ଧା ଓ ସୁନ୍ଦର ଦେଖି ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇକୁ କହିଲେ—“ସୌମିତ୍ରି, ଏଠାରେ ଚାଲି ଭିତରେ ମୃଗ ମାଂସ ଦେଇ ନିବାସ ଶାନ୍ତି ନିମିତ୍ତେ ଯଥାବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର; ଦୀର୍ଘାୟୁ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ଏହି ନିବାସ-କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ।” “ଏହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଏକ କଳା କୃଷ୍ଣ ମୃଗ ମାରି ଶୀଘ୍ର ଆଣ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କାରଣ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର; ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଧର୍ମ ଏହି ନିୟମ ଅଛି।” ଭାଇଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ବୁଝି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିବାରେ ପ୍ରବୀଣ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ପୁନି ରାମ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି କୃଷ୍ଣ ମୃଗକୁ ଏକ ଅର୍ପଣ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର; ଆମେ ବଳି କରିବା; ଶୀଘ୍ର କର, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, କାରଣ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବହୁତ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯାଉଛି ଓ ଦିନ ବିତିଯାଉଛି।” ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଏକ ପବିତ୍ର କୃଷ୍ଣ ମୃଗକୁ ମାରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଦେଲେ। ଏହି ମୃଗ ଭଲ ଭାବେ ରୋଷ୍ଟ ହେଇ ରକ୍ତ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି କୃଷ୍ଣ ମୃଗ ଏବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ମହାନ ମନୁଷ୍ୟ, ଏହି ବଳି ଦିଅ; ତୁମେ କ୍ରିୟାରେ ଦକ୍ଷ।” ଏହା ପରେ ନିଜ ଅନ୍ତଃକରଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ କୁସଳ ରାମ ନିମ୍ନାନ୍ତର ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ନିବାସ-ଶାନ୍ତି ବଳି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ପୂଜି ରାମ ପବିତ୍ର ଚିତ୍ତ ଓ ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ଅନନ୍ଦ ଭାବେ ଚାଲି ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ରାମ ବୈଶ୍ୱଦେବ, ଉଗ୍ର ଓ ବୈଷ୍ଣବ କ୍ରିୟା ନିବାସ-ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ନିୟମ ଅନୁସାରେ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଳି ଦେଇ ପାପ ନିବାରଣ କଲେ। ରାମ ଆଶ୍ରମକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବେଦ ଅନୁସାରେ ବେଦୀ, ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଓ ପୂଜା ସ୍ଥାନ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ବନ ଫୁଲମାଳା, ଫଳ, କନ୍ଦ, ପକ୍କ ମାଂସ, ଜଳ, ଦର୍ଭା ଓ ଅର୍ପଣ କାଠ ଯଥାବିଧି ବେଦ ଅନୁସାରେ ସଂଗ୍ରହ କରି ଦୁଇ ରାଘବ ଓ ସୀତା ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରି ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ନିୟମିତ ଚାଲି ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ମନୋହର ଚାଲି ଘର ପ୍ରବେଶ କରି ସମସ୍ତେ ବସିବା ପାଇଁ ବନ୍ଧୁଆ ଭାବେ ଏକାଠି ଯାହା ଦେବତାମାନେ ଦିବ୍ୟ ସଭାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏହି ଉତ୍ତମ ବନରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀ ଥିଲେ, ଏବଂ ଫୁଲର ଗୁଛ ଲଗା ଗଛ ରହିଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଅନନ୍ଦରେ ଅନୁଭୂତି କଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦମନ କରି ଶାନ୍ତିରେ ରହିଲେ। ସମସ୍ତେ ମନୋହର ପାହାଡ଼ ଓ ପବିତ୍ର ମାଲ୍ୟବତୀ ନଦୀକୁ ଆସି, ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ୟମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀ ଚରିଥିଲେ, ରାମ ଅନନ୍ଦ ଭାବେ ଅପସ୍ତମ ହୃଦୟରେ ନିଜ ନଗର ନିବାସର ବିଷାଦ ଛାଡିଦେଲେ। ଏବେ ଯଶସ୍ବୀ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସପ୍ତପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣିବାକୁ ଆସିଛି। ରାମ ଦକ୍ଷିଣ କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖରେ ଆଲୋଚନା କରି, ସୁମନ୍ତ୍ର ସହ ଗୁହା ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ। ପ୍ରୟାଗରେ ଭୃଗୁବାଜ୍ୟ ଆଶ୍ରମ ଯାତ୍ରା, ତାଙ୍କ ଅଟକୁ ଚଢ଼ିବା ଓ ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଲୋକମାନେ ଦେଖିଥିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଅନୁମତି ପାଇ, ଉତ୍ତମ ଘୋଡା ଯୋଗାଇ, ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଯାଇ ଘୋଡା ଆଶ୍ରୟ କରି ସୁମନ୍ତ୍ର ସୁସ୍ୱାଦୁ ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀ, ଝିଲି, ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ଦେଖିଗଲେ। ତୃତୀୟ ଦିନ ସାଂଝ ପାଖରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଏବଂ ଏହି ନଗରକୁ ଅନନ୍ଦ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ନଗର ନିରବ ଓ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖି ସୁମନ୍ତ୍ର ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଏହି ନଗର, ହାତୀ, ଘୋଡା, ଜନସମୂହ ଓ ଶାସକମାନେ କି ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଇଛନ୍ତି?” ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ଭରି ଦ୍ରୁତ ଘୋଡା ନେଇ ସୁମନ୍ତ୍ର ନଗର ଦ୍ୱାର ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଶତ, ହଜାର ଲୋକ ଦୌଡ଼ି ଆସି 'ରାମ କେଉଁଠି?' ଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଗଙ୍ଗା ପାଖରେ ରାଘବଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ମୁଁ ଫେରି ଆସିଛି।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚେହେରାରେ 'ହା! ଅନ୍ତ! ଆହା, ରାମ!' ବୋଲି ଦୁଃଖ କଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଦେଖିଲେ ଏହି ଲୋକମାନେ ଗୁଞ୍ଚ ଗୁଞ୍ଚ ହୋଇ କହୁଛନ୍ତି—“ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ ହେଲୁ, ରାଘବ ଏଠାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନି।” “ଦାନ, ବଳି, ବିବାହ ଓ ମହାସଭାରେ ଆଉ କଦାପି ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ ନାହିଁ।” “ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ କଣ ଭଲ? କଣ ପ୍ରିୟ? କଣ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ?”—ରାମ ଏହି ନଗରକୁ ପିତା ପରି ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୁଣିଲେ ନଗର ମହଲ ମାର୍ଗରେ ବାୟୁ ଚାଳିତ ପଥରେ ମହିଳାମାନେ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ବିପରିତ ହୋଇ କ୍ଷୋଭ ରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି। ସୁମନ୍ତ୍ର ମୁହଁ ଢାକି ରାଜପଥ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲି ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।