ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏକ ସୁନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ପହଁଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଅନେକ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଉପଲବ୍ଧ ଥିଲା, ଝିଲିକ ଓ ଜଳାଶୟ ରେ ଭରିଥିବା ସେଇ ପର୍ବତ ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଓ ଶ୍ରୀମୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ରାମ ମଧୁର କଥାରେ କହିଲେ, “ଏହି ମଧୁର କୂଳ ଦେଖ, ମୃଦୁ ଓ ଶାନ୍ତିମୟ, ଅନେକ ବୃକ୍ଷ ଓ ଲତାରେ ଢାକା, ମୂଳ ଓ ଫଳରେ ଭରିଆ, ଏଠାରେ ଆମେ ସୁଖରେ ବାସ କରିପାରିବା।” ସେଠି ପାହାଡ଼ ଉପରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ବାସ କରୁଥିଲେ। ତେଣୁ ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରିୟେ, ଏଠାରେ ଆମେ ଏକାଠି ରୁହିବା ଓ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିବା।” ତାପରେ ସୀତା, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଯୋଡ଼ି ବିନୟ ସହିତ ଏହି ଆଶ୍ରମ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ଋଷି ଖୁସି ହୋଇ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଥିବାରୁ, ତାଙ୍କୁ ଆସନ ଦେଇ ଆଦର ସହ କୁଶଳ କୁଶଳ ପଚାରିଲେ। ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ ରାମ ପ୍ରଞ୍ଜଳି ହୋଇ ମୁନିଙ୍କ ନିକଟରେ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଲେ। ଏହାପରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୃଢ଼ କାଠ ଆଣ; ଏଠାରେ ଏକ ଓଟା ତିଆରି କର, କାରଣ ମୋ ମନ ଏଠାରେ ରହିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କାଠ ଆଣି ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରକୃତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭାବରେ ଏକ ପତ୍ର ଓଟା ତିଆରି କଲେ। ସେଇ ଓଟା ସୁନ୍ଦର ଓ ଭଲ ଭାବରେ ବନ୍ଧା ଦେଖି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସଉମିତ୍ରି, ଏଠି ଓଟାରେ ଏକ ମୃଗମାଂସ ଦେଇ ଗୃହ ପ୍ରବେଶ ବିଧି କରିବା ଦରକାର, କାରଣ ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଇଁ ଏହି ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରିବା ଚାହିଁଦିଆ।” ରାମ ଆଉ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି କାମ ଦ୍ରୁତ କର; ଏହା ଶାସ୍ତ୍ର ନୁସାରେ ଧର୍ମ ଅଟୁଟ ରହିବା ପାଇଁ ଦରକାର।” ଭାଇଙ୍କ ଆଦେଶ ବୁଝି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିର୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ କାମ କଲେ। ରାମ ପୁନି କହିଲେ, “ଏହି କୃଷ୍ଣମୃଗକୁ ବଳି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର; ଦ୍ରୁତ କର, ସମୟ ବହୁତ ତେଜେ ଚାଲିଯାଉଛି, ଦିନ ମଧ୍ୟ ହେଉଛି।” ଏହାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏକ ପବିତ୍ର କୃଷ୍ଣମୃଗ ହତ୍ୟା କରି ତାହାକୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଦେଲେ। ଯେତେବେଳେ ମୃଗମାଂସ ଭଲ ଭାବରେ ରନ୍ଧା ଓ ରକ୍ତଶୂନ୍ୟ ହେଲା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି କୃଷ୍ଣମୃଗ ବଳି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଆପଣ ବିଦ୍ଧି ଅନୁସାରେ ନିବେଦନ କରନ୍ତୁ, କାରଣ ଆପଣ ଏହି କ୍ରିୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ।” ଏହିପରି ରାମ, ଏକାଗ୍ର ମନ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ସ୍ନାନ କରି ସମସ୍ତ ସମାପନ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଉପାସନା କରି, ଶୁଭ୍ର ଓ ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ରାମ ଆନନ୍ଦରେ ଓଟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ବୈଶ୍ୱଦେବ, ଉଗ୍ର ଓ ବୈଷ୍ଣବ କ୍ରିୟା କରି ଗୃହ ସାନ୍ତି ପାଇଁ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ନିୟମ ଅନୁସାରେ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଉଚ୍ଚତମ ହବିସ୍ ଦେଇ ପାପ ନାଶ କଲେ। ରାଘବ ଆଶ୍ରମ ଅନୁକୂଳ ବେଦୀ, ଦେବସ୍ଥାନ, ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପନ କଲେ। ବନମାଳା, ଫଳ, ମୂଳ, ପକ୍ୱ ମାଂସ, ଜଳ, କୁଶ ଓ ଅରଣି ଏବଂ ବେଦ ଶିଖ୍ୟାନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଉପଚାର ଆଣି, ଦୁଇ ରାଘବ ଓ ସୀତା ସମସ୍ତ ଭୂତଗଣଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ। ପରେ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ହୋଇ, ସେମାନେ ସୁନ୍ଦର ଓଟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ସୁନ୍ଦର ଓଟା, ଭଲ ଭାବରେ ତିଆରି ଓ ବାୟୁରୁ ରକ୍ଷିତ, ସେମାନେ ଏକାଠି ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ଦେବମଣ୍ଡଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସେଠି ସେମାନେ ଅତି ଉତ୍ସବ ମନୋଭାବରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହୋଇ, ବନ୍ୟପଶୁ, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀର ଧ୍ୱନିରେ, ରଙ୍ଗିନ ଫୁଲର ଗୁଛରେ ଶୋଭିତ ବନରେ ସୁଖରେ ରହିଲେ। ଏହି ଶୋଭାମୟ ପର୍ବତ ଓ ପବିତ୍ର ମାଲ୍ୟବତୀ ନଦୀରେ ପହଁଚି, ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଆ ସେଠି ରାମ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ ଓ ନଗର ତ୍ୟାଗର ଦୁଃଖ ବିସ୍ମୃତ କଲେ। ଏଠାରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା, ଏବଂ ଏବେ ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତାବନ୍ତି ଶ୍ଲୋକ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖରେ ଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ର ସହ ଗୁହା ରାମଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ଛାଡ଼ି ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ। ପ୍ରୟାଗରେ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାତ୍ରା, ସେଠାରେ ବାସ ଏବଂ ପର୍ବତ ଆରୋହଣ ସମସ୍ତେ ଦେଖିଥିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଅନୁମତି ପାଇ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗ କରି, ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଆ ହୃଦୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ତ୍ରିତୀୟ ଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସେ ଅୟୋଧ୍ୟା ପହଁଚିଲେ ଓ ଦେଖିଲେ ଯେ ସେଇ ସହର ଖୁସି ଶୂନ୍ୟ। ନିରବ ଓ ଶୂନ୍ୟ ସହର ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଭୟ ଭରିତ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ—“ଏହି ସହର ରାମଙ୍କ ଶୋକାଗ୍ନିରେ ତାଳିଗଲା କି?” ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଘୋଡ଼ା ସହ ଶୀଘ୍ର ନଗର ଦ୍ୱାର ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଆସୁଥିବା ବେଳେ ଶତ ଶତ, ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ଗଡ଼ି ଆସି ପଚାରିଲେ, “ରାମ କେଉଁଠି?” ସେମାନଙ୍କୁ ସୁମନ୍ତ୍ର କହିଲେ, “ରଘୁବଂଶୀଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ନିଜେ ତାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଫେରିଆସିଛି।” ଏହା ଶୁଣି ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, “ହାୟ! ହା!” କହି, “ଆହା, ରାମ!” ବିଳାପ କଲେ। ସେମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି କହୁଥିଲେ—“ଆମେ ନିଶ୍ଚିତ ନଶ୍ଟ ହେଲୁ, କାରଣ ଏଠି ରଘୁବଂଶୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ।” ଏବଂ ଏହି ଶହରର ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ ଓ ବଡ଼ ସଭାସମାରୋହରେ ଆମେ ଆଉ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ କେବେ ଦେଖିପାରିବୁନାହିଁ।