ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଚାଲି ଚାଲି, ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଆକର୍ଷଣୀୟ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀ ମାନଙ୍କର କୁହୁକୁହୁ ଶବ୍ଦ, ମୂଳ ଓ ଫଳର ପ୍ରଚୁରତା, ଶୋଭାବନ୍ତ ଝିଲିକ ଓ ପାନୀୟ ଜଳାଶୟ ଦେଖିଲେ। ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସୁମୂଦ୍ର, ଏହି ମଧୁର ତଟ ଅନେକ ବୃକ୍ଷ ଓ ଲତାରେ ଢାକି ଅଛି, ମୂଳ ଓ ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆମେ ଏଠାରେ ରହିବା ପାଇଁ ଏହା ଉପଯୁକ୍ତ। ଏଠାର ଶିଳାଶ୍ରଙ୍ଗରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ବାସ କରନ୍ତି, ଏହିଠି ଆମେ ଥାଉ ଓ ଆନନ୍ଦ କରିବା।” ଏଭଳି ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ସୀତା, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡି ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ ଓ ନମସ୍କାର କଲେ। ଧର୍ମଜ୍ଞ ବାଲ୍ମୀକି ଖୁସି ହୋଇ ସମ୍ମାନର ସହିତ “ବସ” ବୋଲି ତିନିଜଣଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ତାପରେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ, ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଇ ମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉତ୍ତମ କାଠ ଆଣ, ଏଠାରେ ଏକ ଘର ବନା, କାରଣ ମୋ ମନ ଏଠାରେ ବସିବାକୁ ଚାହେଁ।” ଭାଇଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ସୌମିତ୍ରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କାଠ ଆଣି ଏକ ଶୁଭ୍ର ପତ୍ରନିର୍ମିତ କୁଟୀ ବନାଇଲେ। ଏହି ଶୋଭାବନ୍ତ ଘର ଦେଖି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏଠାରେ ଏକ କୃଷ୍ଣମୃଗ ମାଂସ ଆଣି ବଳି ଦିଅ, କାରଣ ଯେଉଁମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଚାହାନ୍ତି ସେମାନେ ଏହି ଗୃହପ୍ରବେଶ ନିୟମ ଅନୁସରେ କରିଥାନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଧର୍ମ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଏକ ମୃଗ ମାରି ଶୀଘ୍ର ଆଣ।” ଭାଇଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏକ ପବିତ୍ର କୃଷ୍ଣମୃଗ ହତ୍ୟା କରି ତାହାକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଦାଗିଲେ। ଯେତେବେଳେ ମାଂସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରନ୍ଧାଯାଇ ରକ୍ତଶୂନ୍ୟ ହେଲା, ସେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହାବାହୁ, ଏହି କୃଷ୍ଣମୃଗ ଏବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଆପଣ ବିଦ୍ୟାନ୍ବିତ ଥିଲେ, ବଳି ଦିଅନ୍ତୁ।” ତାପରେ ରାମ ନିୟମାନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରି, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ବୈଶ୍ୱଦେବ, ଘୋର ଓ ବୈଷ୍ଣବ ବଳି କରି ଗୃହଶାନ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ନଦୀସ୍ନାନ କରି, ଉତ୍ତମ ବଳି ଦେଇ ପାପ ଦୂର କଲେ। ରାଘବ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଅଲ୍ତାର, ଦେବାଳୟ ଓ ପୂଜାସ୍ଥଳୀ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ବନମାଳା, ଫଳ, ମୂଳ, ପକ୍କ ମାଂସ, ଅର୍ଘ୍ୟ ପାଇଁ ଜଳ, ଦର୍ଭା ଓ ସମିଧ ଏବଂ ବେଦ ଅନୁସୃତ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ତିନିଜଣେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଶୁଭ ଚିହ୍ନଧାରୀ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେହି ପତ୍ରକୁଟୀ ଶୁଭ୍ର, ଭଲ ଭାବେ ତିଆରି ଓ ପବନରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲା, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏଠିକୁ ନିବାସ କଲେ, ଯେପରି ଦେବମଣ୍ଡଳ ଦିବ୍ୟ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଅରଣ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ବିଭିନ୍ନ ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ ଓ ରଙ୍ଗବିରଙ୍ଗ ଫୁଲ ଧାରଣ କରିଥିବା ବୃକ୍ଷ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶାନ୍ତ କରି ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ। ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ ଓ ପବିତ୍ର ମାଲ୍ୟବତୀ ନଦୀ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚି, ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀ ରେ ଭରିଥିବା ସେଠି ରାମ ଅପାର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ ଓ ନଗର ଛାଡ଼ିବା ଦୁଃଖ ଭୁଲିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଉଛି ଏବଂ ଏବେ ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତାପ୍ତତମ ସର୍ଗ ଆସିବାକୁ ଯାଉଛି। ଏଠି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଅନେକ କଥା କହି, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ସହ ଗୁହା ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ, ଯେତେବେଳେ ରାମ ଦକ୍ଷିଣ ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ। ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାତ୍ରା, ପ୍ରୟାଗରେ ବାସ ଓ ପର୍ବତ ଉପରେ ଚଢ଼ିବା ଦୃଶ୍ୟ ସମସ୍ତେ ଦେଖିଥିଲେ। ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଇ ଅୟୋଧ୍ୟା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ସେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଅରଣ୍ୟ, ନଦୀ, ଝିଲିକ, ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ଦେଖିଲେ। ତୃତୀୟ ଦିନର ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହା ଆନନ୍ଦଶୂନ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେଠାରେ ନଗର ନିରବ ଓ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ ଓ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, “ଏହି ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଲୋକ ଓ ଶାସକମାନେ କି ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି?” ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ଦୃତ ଘୋଡ଼ା ସହ ନଗର ଦ୍ୱାରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହସହ, ଶତଶଃ ହଜାରହଜାର ଲୋକ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଆସି ପଚାରିଲେ, “ରାମ କେଉଁଠି?” ସେମାନଙ୍କୁ ସୁମନ୍ତ୍ର କହିଲେ, “ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ରାଘବଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ମହାତ୍ମା ମତେ ଫେରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲେ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁନୟନ ହୋଇ, “ହାୟ! ଦୁଃଖ!” ବୋଲି ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, “ଆହା, ରାମ!” ବୋଲି କାନ୍ଦିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ, ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ କହୁଥିଲେ, “ସତ୍ୟ, ଆମେ ନଷ୍ଟ ହେଲୁ, କାରଣ ଏଠି ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ।