ଚିତ୍ରକୂଟ ପରିସରର ଏହି ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ସମତଳ ଭୂମିରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ବୃକ୍ଷ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ରାମ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରିୟେ, ଏଠାରେ ଆମେ ଚିତ୍ରକୂଟର ପବିତ୍ର ଅରଣ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ କରିବା।” ଏହିପରି ଭାବେ ସୀତାଙ୍କ ସହ ଏକାଠି ଚାଲି ଚାଲି ସେମାନେ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀମାନେ ଚିଁଚିଆଉଥିଲେ, ଅନେକ ମୂଳ ଓ ଫଳର ସମୃଦ୍ଧି ଥିଲା, ଚାରିପାଖରେ ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ଝିଲିକ ଓ ଜଳାଶୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏଠାର ଏହି ମନୋହର ତଟରେ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ବୃକ୍ଷ ଓ ଲତା ଦେଖାଯାଉଛି, ମୂଳ ଓ ଫଳର ସମୃଦ୍ଧି ଅଛି, ଏହି ସ୍ଥାନ ଆମ ପ୍ରବାସୀ ଜୀବନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପଯୁକ୍ତ ବୋଲି ରାମ କହିଲେ। ଏଠାର ପାହାଡ଼ ଉପରେ ମହାମୁନିମାନେ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି, ତେଣୁ ପ୍ରିୟେ, ଏଠିକୁ ଆମେ ଆମର ନିବାସ କରିବା ପାଇଁ ଚୟନ କରିବା ଉଚିତ, ଏଠିରେ ଆମେ ଆନନ୍ଦ କରିବା। ଏପରି ଭାବେ, ସୀତା, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଯୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ମୁନିବର ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ ସମ୍ବର୍ଦ୍ଧନା କଲେ। ଧର୍ମଜ୍ଞ ଏବଂ ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କୁ ବସିବାକୁ କହି ଉତ୍ସାହର ସହିତ ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ତା’ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ ଭାଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ମୁନିଙ୍କୁ ଉଚିତ ଭାବେ ପରିଚୟ ଦେଇ କଥା କହିଲେ। ତା’ପରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୃଢ଼ କାଠ ଆଣ, ଏଠିରେ ଏକ ଘର ତିଆରି କର, କାରଣ ମୋ ମନ ଏଠି ରହିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ଏହା ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କାଠ ଆଣି ଏକ ଗଛପତ୍ରର ଘର ତିଆରି କଲେ। ଏହି ଭଲ ଭାବେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ଓ ଦେଖିବାକୁ ସୁନ୍ଦର ଘରଟିକୁ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏଠି ଘର ଭିତରେ ଆମେ ଏକ ମୃଗମାଂସ ଅର୍ପଣ କରିବା; ଯେଉଁମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଘରପ୍ରବେଶ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ।” “ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅବଶ୍ୟ କରିବା ଦରକାର, ତେଣୁ ଏକ ମୃଗ ଶିଘ୍ର ହତ୍ୟା କରି ଆଣ, ଏହି ଧର୍ମ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ,” ବୋଲି ରାମ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ଭାଇଙ୍କ ଆଦେଶ ବୁଝି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତା’ପରି କରିଲେ। ତା’ପରେ ରାମ କହିଲେ, “ଏହି କଳମୃଗ ଉପହାର ପାଇଁ ତିଆରି କର; ଆମେ ଏବେ ବଳି ଦେବା। ଶିଘ୍ର କର, କାରଣ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚିରକାଳ ରହିବା ନାହିଁ, ଦିନ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଉଛି।” ଏପରି ଭାବେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଏକ ପବିତ୍ର କଳମୃଗ ହତ୍ୟା କରି ତା’କୁ ଦହନ ଅଗ୍ନିରେ ଦେଲେ। ଯେତେବେଳେ ମୃଗମାଂସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପକାଯାଇଲା, ରକ୍ତ ଶୂନ୍ୟ ହେଲା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି କଳମୃଗ ଏବେ ଉଚିତ ଭାବେ ପକାଯାଇଛି, ହେ ମହାନ, ଆପଣ ବଳି ଦିଅନ୍ତୁ, କାରଣ ଆପଣ ଏହି କ୍ରିୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ।” ରାମ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ବେଦମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଦର୍ଶୀ ହୋଇ, ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ସମସ୍ତ ଅନ୍ତିମ ମନ୍ତ୍ର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ପଢ଼ିଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ ରାମ ଆନନ୍ଦ ଭରିତ ମନେ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠିରେ ସେ ବୈଶ୍ୱଦେବ, ଉଗ୍ର ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଯଜ୍ଞ କରି, ଘରକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପ୍ରାର୍ଥନା ପଢ଼ି ଓ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ପାପ ନିବାରଣ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ହବି ଅର୍ପଣ କଲେ। ରାଘବ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଅଲ୍ତାର, ଦେବସ୍ଥାନ ଓ ପୂଜାସ୍ଥଳୀ ତିଆରି କଲେ। ଅରଣ୍ୟ ମାଳା, ଫଳ, ମୂଳ, ପାକା ମାଂସ, ପାନୀୟ ଜଳ, ଦର୍ଭା ଓ ଅରଣିକାଠ ଭଳି ବେଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବସ୍ତୁ ସହିତ ଦୁଇ ଭାଇ ଏବଂ ସୀତା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରି, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ସୁନ୍ଦର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ମନୋହର ଏବଂ ବାୟୁରୁ ରକ୍ଷିତ ପତ୍ର ଘରକୁ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ଦେବମଣ୍ଡଳ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ସଭା ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ଉତ୍ତମ ଅରଣ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ବନ୍ୟପଶୁମାନେ ଡାକୁଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀ ଥିଲେ, ଅନେକ ଫୁଲ ଗଛର ଗଛମୁଡ଼ିରେ ମାଳା ଝୁଲୁଥିଲା, ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରି ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ। ଏହିପରି ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ ଓ ପବିତ୍ର ମାଲ୍ୟବତୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚି, ଯେଉଁଠି ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ମନ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲା ଏବଂ ନଗର ଛାଡ଼ିବା ଦୁଃଖ ଭୁଲିଗଲେ। ଏଠି ପରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତାବନ୍ତି ସର୍ଗ ଶ୍ରବଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ସମୟରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ସହ ଗୁହା, ରାମଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ। ପ୍ରୟାଗରେ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା, ସେଠାରେ ରହିବା ଓ ପର୍ବତରେ ଚଢ଼ିବା ଦୃଶ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ବାରା ଦେଖାଯାଇଥିଲା। ଏହାପରେ, ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯୋଡ଼ି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବାକୁ ଚାଲିଲେ। ଯାଉଥିବାବେଳେ ସେ ମଧୁର ଗନ୍ଧର ଅରଣ୍ୟ, ନଦୀ, ଝିଲିକ, ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ଦେଖିଲେ। ତୃତୀୟ ଦିନର ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଆୟୋଧ୍ୟା ପହଞ୍ଚିଲେ ଏବଂ ତା’କୁ ଆନନ୍ଦ ବିହୀନ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ସବୁ କିଛି ନିରବ ଓ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ: “ଏହି ନଗର ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି କି?” ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କ ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ା ସହ ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ନଗର ଦ୍ୱାରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଶତ ଶତ, ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ଦୌଡ଼ି ଆସି, ଗୋପାଳକୁ ପଚାରିଲେ, “ରାମ କେଉଁଠି?” ସେମାନଙ୍କୁ ସୁମନ୍ତ୍ର କହିଲେ, “ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ରାଘବଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମହାନ ଆତ୍ମା ମୋତେ ଫେରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲେ।” ଏହା ଶୁଣି ଲୋକମାନେ ମୁହଁରେ ଅଶ୍ରୁ ନେଇ, “ହାୟ! ହା ରାମ!” ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରି ଦୁଃଖ ପ୍ରକାଶ କଲେ।