ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇ ରାମ ନମ୍ର ଭାବରେ କହିଲେ, “ବୈଦେହୀ, ଏଠାରେ ଦେଖ, ଚାରିପାଖରେ ଗଛଗୁଡିକ ଫୁଲରେ ଆଗ ଲଗିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଶିରୀଷ ଗଛମାନେ ଶୀତ ଋତୁ ପରେ ନିଜ ଫୁଲରେ ଭାରି ହୋଇଛି।” ତେଣୁ ଆଉ କହିଲେ, “ଏଠାରେ ଭଲାଟକ ଗଛମାନେ ମଣିଷ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପର୍ଶିତ ରହିଛି, ଫଳ ଓ ପତ୍ରରେ ଭାରି ହୋଇ ଭୂମିକୁ ନମିଛି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏଠି ଆମେ ବସିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେବୁ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖାଇ ରାମ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାହାଡ଼ରେ ଝୁଲୁଥିବା ଝୁଲା ବର୍ଣ୍ଣର ମାଛମାନେ ମଧୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି, ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଏହାକୁ ଭରିଛନ୍ତି।” ଏଠାରେ ନାତ୍ୟୁହ ପକ୍ଷୀ କୁହୁଛି, ତାହାକୁ ମୟୂର ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଉଛି; ଫୁଲର ଶୈୟାରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏହା ଅତି ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖ, ଏହାର ଶିଖର ବଡ଼ ଉଚ୍ଚ, ହାତୀମାନେ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଏହି ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଚିଡ଼ିଅଁ ଦଳରେ ଗୁଞ୍ଜିତ, ଏହାର ଢାଳ ରୂପ ଓ ରଙ୍ଗରେ ବିଭିନ୍ନ ଓ ଲାଗ୍ରା। ଏହି ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ସମତଳ ଭୂମି, ଅନେକ ଗଛରେ ଭରିଥିବା, ଆମେ ଏଠି ଆନନ୍ଦ କରିବା, ପ୍ରିୟ, ଚିତ୍ରକୂଟର ପବିତ୍ର ଅରଣ୍ୟରେ। ସୀତାଙ୍କ ସହ ଚାଲି ଚାଲି ତିନିଜଣ ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼କୁ ପହଁଚିଲେ, ଯାହା ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲା। ସେଠାରେ ପହଁଚି, ଏହି ପାହାଡ଼ରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ପକ୍ଷୀ, ମୂଳ ଓ ଫଳର ଅଧିକତା, ଝିଅ ଝିଅ ଝିଲି ଏବଂ ଜଳାଶୟର ଶୋଭା ଦେଖିଲେ। ଏହି ସୁନ୍ଦର ତୀର, ସିତ, ଅନେକ ଗଛ ଓ ଲତାରେ ଭରିଛି; ମୂଳ ଓ ଫଳର ଅଧିକତା ଏହାକୁ ଆମ ଜୀବନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ କରିଛି। ଏଠାରେ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ମହାମୁନିମାନେ ବସିଛନ୍ତି; ପ୍ରିୟ, ଏଠି ଆମ ନିବାସ ହେଉ, ଆମେ ଏଠି ଆନନ୍ଦ କରିବା। ଏଭଳି, ସୀତା, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡି ବିନମ୍ରତାରେ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ ଓ ମୁନି ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ମହାମୁନି ଭାଲ୍ମୀକି ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ, ‘ବସିବାକୁ ଆସ’, ଭାବରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଷ୍ଣ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଲେ। ତା’ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ମହାବଳୀ ରାମ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଇ ମୁନିଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉତ୍ତମ କାଠ ଆଣ; ଏଠି ଏକ ନିବାସ ତିଆରି କର, ପ୍ରିୟ, ଏଠି ବସିବାକୁ ମୋ ମନ ଆନନ୍ଦିତ।” ଏହି ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କାଠ ଆଣିଲେ, ଏବଂ ଏକ ସୁନ୍ଦର ପତ୍ର ଘର ତିଆରି କଲେ। ଏହି ଘର ଶୁଣି ଦେଖି ରାମ ତାଙ୍କ ଦୟାଳୁ ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସୌମିତ୍ରି, ଏଠି ଘର ଭିତରେ ହରିଣ ମାଂସ ଅପର୍ଣା କରିବାକୁ ଦିଅ; ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ପାଇଁ ନିବାସ ଶାନ୍ତି ନିମନ୍ତେ ଏହି କ୍ରିୟା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।” ତେଣୁ ଆଉ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏକ ହରିଣ ମାର ଓ ଶୀଘ୍ର ଆଣ, ଏହି କ୍ରିୟା ହେବା ଦରକାର; ଶାସ୍ତ୍ରର ନିୟମ ମନେ ରଖ, ଯାହା ଧର୍ମିକ।” ଭାଇଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ବୁଝି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁନିବାରକ, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ କାମ କଲେ, ତା’ପରେ ରାମ ଆଉ କହିଲେ, “ଏହି କଳା ମୃଗକୁ ଅପର୍ଣା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର; ଆମେ ବଳି କରିବା; ଶୀଘ୍ର କର, ପ୍ରିୟ, ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯିବ, ଦିନ ଯାଉଛି।” ତା’ପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏକ ପବିତ୍ର କଳା ମୃଗକୁ ମାରି, ତାହାକୁ ଦହୁଥିବା ଅଗ୍ନିରେ ଦେଇଲେ। ହରିଣ ଭଲ ଭାବରେ ପକା ଓ ରକ୍ତ ନଥିବା ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର, ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି କଳା ମୃଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ମହାନ, ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ପକା; ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଦେବତା, ତୁମେ ବଳି କର, କ୍ରିୟାରେ ଦକ୍ଷ ଅଟୁ।” ରାମ, ନିୟମିତ, ଧର୍ମିକ, ଓ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞ, ନିମ୍ନାନ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ନିସ୍ପତି କଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ପୂଜି ରାମ, ପବିତ୍ର ଓ ଅସୀମ ତେଜସ୍ବୀ, ଅନନ୍ଦ ଭରା ମନେ ନିବାସକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ବୈଶ୍ୱଦେବ, ଉଗ୍ର ବଳି, ଓ ବୈଷ୍ଣବ କ୍ରିୟା କରି ନିବାସ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଶୁଭ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି ରାମ ପରମ ବଳି କରି ପାପ ଦୂର କଲେ। ରାଘବ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବେଦୀ, ଶ୍ରାଇନ୍, ଓ ଦେବସ୍ଥାନ ତିଆରି କଲେ। ବନମାଳା, ଫଳ, ମୂଳ, ପକ୍କ ମାଂସ, ଜଳ, ଦର୍ଭା ଓ ଅର୍ଣ୍ଣା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ଦୁଇ ରାଘବ ଓ ସୀତା ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ନିବାସକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସୁନ୍ଦର, ପତ୍ର ଘର, ଭଲ ଭାବରେ ବନ୍ଧା, ବାତାସରୁ ରକ୍ଷିତ, ସମସ୍ତେ ଏଠି ବସିବାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଦେବମାନେ ଶ୍ରୀସଭାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପରି। ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅରଣ୍ୟ, ବନ୍ୟ ପଶୁର ଧ୍ୱନିରେ ଗୁଞ୍ଜିତ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିବା, ଫୁଲର ଗୁଛ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଗଛରେ ଶୋଭିତ, ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ଆନନ୍ଦ କରିଥିଲେ। ଏହି ମନୋହର ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ ଓ ପବିତ୍ର ମାଲ୍ୟବତୀ ନଦୀ ପାଖରେ ପହଁଚି ରାମ ମନେ ଆନନ୍ଦ ଭରି ନିଜ ନଗର ନିବାସର ବିଷାଦ ଭୁଲିଗଲେ। ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଦୀର୍ଘ କଥାବାର୍ତ୍ତା ପରେ ଗୁହା, ଗଭୀର ବିଷାଦରେ ଆବେଶିତ, ସୁମନ୍ତ୍ର ସହ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ଯେତବେଳେ ରାମ ଦକ୍ଷିଣ ତୀରକୁ ପହଁଚିଥିଲେ। ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମ ଯାତ୍ରା, ପ୍ରୟାଗରେ ବସିବା, ଓ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଚଡ଼ିବା ସମସ୍ତେ ଦେଖିଥିଲେ। ଏହାପରେ ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଯୋକ୍ତ କରି, ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଆୟୋଧ୍ୟା ସହର ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଶୀଘ୍ର ଯାତ୍ରା କରି ସେ ସୁମନ୍ତ୍ର ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀ, ଝିଲି, ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ଦେଖିଲେ। ତୃତୀୟ ଦିନର ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପହଁଚିଲେ ଓ ଏହାକୁ ଆନନ୍ଦହୀନ ଦେଖିଲେ। ସେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଓ ଶୂନ୍ୟ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଆବେଶିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।