ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ ଯେତେବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏଉଁଠିଏ ଶୁଅଥିଲେ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ନିଜ ଭାଇଙ୍କୁ ମୃଦୁ ସ୍ପର୍ଶରେ ଜଗାଇଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, "ସୌମିତ୍ରି, ଏହି ଅରଣ୍ୟର ପ୍ରାଣୀମାନେ କେମିତି ମଧୁର ଧ୍ୱନି କରୁଛନ୍ତି ଶୁଣ, ଏବେ ଆମେ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଉଚିତ, ହେ ମହାତପସ୍ବୀ।" ଭାଇଙ୍କର ଏହି ମୃଦୁ ଡାକରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଦ୍ରା, ଅଲସତା ଓ ଯାତ୍ରାର କ୍ଳାନ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ି ଉଠିଲେ। ପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଉଠି, ନଦୀର ଶୁଭ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଋଷିମାନେ ଦେଖାଇଦେଇଥିବା ପଥ ଅନୁସରଣ କରି ଚିତ୍ରକୂଟ ପ୍ରତି ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏହି ଭଳି ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ, ରାମ ତାଙ୍କର କମଳନୟନୀ ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ୱାଇଦେହୀ, ଦେଖ, ଚାରିପାଖରେ ଗଛମାନେ ଫୁଲରେ ଆଗ୍ନିଜ୍ୱାଳା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ଶିମୁଳ ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ଫୁଲର ଭାରରେ ଭରିଯାଇଛି। ଭଲାତକ ଗଛମାନେ ମଣିଷମାନେ ଛୁଅନାହାନ୍ତି, ଫଳ ଓ ପତ୍ରରେ ଭରିଯାଇ ନମିଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଆମେ ନିଶ୍ଚିତ ରହିପାରିବା। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାହାଡ଼ରେ ଝୁଲିଥିବା ମହାଦୂଳି ମଧୁମାଛ ଚଟାଇଁ ମଧୁ ଭରିଛି। ଏଠି ନଟ୍ୟୂହ ପକ୍ଷୀ ଚିତ୍କାର କରେ, ମୟୂର ତାହାକୁ ଉତ୍ତର ଦେଇଥାଏ, ଏହି ଫୁଲର ଶେୟାରେ ଭରିଥିବା ମନୋହର ଅରଣ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ। ଏହି ପାହାଡ଼ଟିକୁ ଦେଖ, ଏହାର ଶିଖର ଉଚ୍ଚ, ହାତୀମାନେ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ପକ୍ଷୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ଏହାର ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର ଓ ଶୋଭାମୟ। ଏହି ସମତଳ ଭୂମିକୁ ଦେଖ, ଅନେକ ଗଛରେ ଢାକି ଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଆମେ ଚିତ୍ରକୂଟର ପବିତ୍ର ଅରଣ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିବା।" ଏଭଳି କଥା କହି, ରାମ, ସୀତା ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନେଇ ମନୋହର ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହା ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲା। ସେଠାରେ ପ୍ରକାର ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀ, ମୂଳ ଓ ଫଳର ଅଧିକ୍ୟ, ଶୋଭାମୟ ଝିଲି ଓ ଜଳାଶୟ ଦେଖିଲେ। ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସୁମୁଖି, ଏହି ମନୋହର କୂଳ, ଅନେକ ଗଛ ଓ ଲତାରେ ଢାକି ଯାଇଛି; ମୂଳ ଓ ଫଳର ଅଧିକ୍ୟ ଏଠାକୁ ଆମର ଜୀବନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ କରିଛି। ଏଠି ପାହାଡ଼ ଶିଳା ଉପରେ ମହାଋଷିମାନେ ବସିଛନ୍ତି; ଏଠି ଆମେ ଅସ୍ଥାୟୀ ନିବାସ କରିବା, ପ୍ରିୟେ, ଏଠି ଆନନ୍ଦରେ ରହିବା।" ତାପରେ ସୀତା, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରବେଶ କରି ସେଠାରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଧର୍ମଜ୍ଞ ବାଲ୍ମୀକି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ସେମାନେ ପ୍ରତି 'ବସ' ବୋଲି ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଦେଲେ ଓ ଉଚିତ ଆଦର କଲେ। ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଡ଼ଭାଇ ରାମ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଇ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୃଢ଼ କାଠ ଆଣ, ପ୍ରିୟ ଭାଇ, ଏଠି ଏକ ଗୃହ ତିଆରି କର, କାରଣ ମୋ ହୃଦୟ ଏଠି ରହିବାକୁ ଚାହେ।" ଭାଇଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସୌମିତ୍ରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କାଠ ଆଣି, ଶତ୍ରୁନାଶକ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏକ ଚାଲି ଘର ତିଆରି କଲେ। ଏହି ଘର ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଗଠିତ ଓ ଭଲ ଭାବେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ଦେଖି ରାମ ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହପାତ୍ର ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସୌମିତ୍ରି, ଏଠି ଘରରେ ମୃଗମାଂସ ଆହୁତି ଦିଅ; ଯେଉଁମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଅଭିଲାଷା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିବାସ ନିମିତ୍ତେ ଏହି କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି କ୍ରମ ଧର୍ମସ୍ତ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ କରାଯିବା ଦରକାର, ତେଣୁ ଏକ ମୃଗ ହତ୍ୟା କରି ଶୀଘ୍ର ଆଣ।" ଭାଇଙ୍କ ଆଦେଶ ବୁଝି, ଶତ୍ରୁନାଶକ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏକ କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗ ହତ୍ୟା କରି ତାହାକୁ ଦାହ କଲେ। ଯେତେବେଳେ ମାଂସ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପାକା ଓ ରକ୍ତଶୂନ୍ୟ ହେଲା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗ ଏବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପାକା, ଏହା ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ମାନବମଧ୍ୟରେ ଦେବତା ସମ, ଆପଣ ଏହି ଆହୁତି ଦିଅନ୍ତୁ, କାରଣ ଆପଣ କ୍ରିୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ।" ଏହିପରେ ଆତ୍ମ-ନିଗ୍ରହୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ରାମ ସ୍ନାନ କରି, ସମସ୍ତ ଶେଷ ମନ୍ତ୍ର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ପାଠ କଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବଗଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଶୁଭ୍ର ଓ ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ ରାମ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ବୈଶ୍ୱଦେବ, ଘୋର ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଯଜ୍ଞ କରି ନିବାସ ପବିତ୍ର କରିବା ପାଇଁ ଶୁଭ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ ଓ ନଦୀସ୍ନାନ କରି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆହୁତି ଦେଇ ପାପ ନାଶ କଲେ। ରାଘବ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ଆଲୟ, ଶୈଳୀ ଓ ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଅରଣ୍ୟ ମାଲା, ଫଳ, ମୂଳ, ପକ୍ୱ ମାଂସ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଜଳ, ଦର୍ଭା ଓ ଶ୍ରୁକ୍ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ବିଧି କଲେ। ଦୁଇ ରାଘବ ଓ ସୀତା ଏହି ଭଳି ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା ପରେ ଶୁଭ ଚିହ୍ନଧାରୀ ସୁନ୍ଦର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏହି ସୁନ୍ଦର, ଚାଲି ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବାୟୁ ନ ଲାଗେ, ଏହା ଦେବମଣ୍ଡପ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ଉତ୍ତମ ଅରଣ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ୟପଶୁ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀ ଥିଲେ, ଫୁଲ ଗଛର ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି ଆନନ୍ଦରେ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ। ଏଭଳି ମନୋହର ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ ଓ ପବିତ୍ର ମାଲ୍ୟବତୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚି, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଖେଳୁଥିଲେ, ରାମ ହୃଦୟର ଦୁଃଖ ଭୁଲି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ଏଠାରେ ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଉଛି। ଏହିପରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅତିତ କଥାକୁ କହି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଏକାନ୍ତ ହୋଇ, ସୁମନ୍ତ୍ର ସହ ଗୁହା ନିଜ ଘରକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ, ଯେତେବେଳେ ରାମ ଦକ୍ଷିଣ ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ।