ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ସୀତା ଯମୁନା ନଦୀ ପାର ହେବା ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ତିଆରି କଲେ । ସେମାନେ ତାହାରେ ଧନୁଷ, ବାଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ରଖିଲେ, ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ପାଖରେ ତାଙ୍କର ପୋଶାକ ଓ ଉଷ୍ଣ ଚଦର ରଖିଦେଲେ । ରାମ ତାଙ୍କର କଠିନ ତୁଣୀ ଓ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ତିଆରି ଉପରେ ରଖି, ପ୍ରଥମେ ସୀତାଙ୍କୁ ବସାଇଲେ । ତାପରେ ଦୁଇ ଭାଇ ଏହି ତିଆରିକୁ ଧରି ସାଜି ହେଲେ । ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ଶୂରବୀର ପୁଅ ଏଭଳି ତିଆରି ଉପରେ ଚଢ଼ି ଯମୁନା ନଦୀ ପାର ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ନଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସୀତା ଦେବୀ ଯମୁନାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ, “ମା, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର । ମୁଁ ସୁଖରେ ଏହି ନଦୀ ପାର କରିପାରି, ମୋର ପତିବ୍ରତ ଧର୍ମ ରହିଯାଉ । ଆପଣଙ୍କୁ ହଜାର ଗାଈ ଓ ଶତ ମଦ ଦାନ କରିପାଇଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରୁଛି । ଯେବେ ରାମ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରକ୍ଷା କରିଥିବା ସହରକୁ ଫେରିବେ, ତେବେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃ ନମସ୍କାର କରିବି ।” ଏଭଳି ନମସ୍କାର କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିନୟପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସୀତା ତିଆରି ଉପରେ ବସିଥିଲେ । ଶୀଘ୍ର ଝରିଥିବା ତରଙ୍ଗରେ ଯମୁନା ନଦୀକୁ ତିଆରି ଉପରେ ଚଢ଼ି ସେମାନେ ଦକ୍ଷିଣ କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ । ତାଁପରେ ତିଆରିକୁ ଛାଡ଼ି ଯମୁନା ନଦୀ ଉପକୂଳ ତଳ ଝାଡ଼ି ପରିବେଷ୍ଟିତ ଉପବନ ଛାଡ଼ି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ । ସେମାନେ ଏକ ଘନ ଓ ଶିତଳ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ବସିଲେ । ଏହି ବଟବୃକ୍ଷ ନିକଟକୁ ଆସି, ସୀତା ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, “ମହାବୃକ୍ଷ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର । ମୋର ପତିବ୍ରତ ଧର୍ମ ସଫଳ ହେଉ, ଏବଂ ମୁଁ ପୁନି କୌଶଳ୍ୟା ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୁମିତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ।” ଏଭଳି କହି, ସୀତା ତାହାକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ । ତାଙ୍କର ମନୋଭାବ ଦେଖି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇ ଆଗକୁ ଯାଅ । ମୁଁ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧରି ପଛରେ ଯିବି । ସୀତା ଯେଉଁଠି ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଚାହାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଦେଇଦିଅ ।” ଏଭଳି, ସୀତା ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହାତେ ହାତେ ଚାଲିଥିଲେ, ଯେପରି ଦୁଇ ମହାବଳଶାଳୀ ଦନ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଏକ ହସ୍ତିନୀ ଚାଲିଥାଏ । ସୀତା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଛ, ଝାଡ଼ି ଓ ଫୁଲ ଲତାକୁ ଚାହିଁ ଦେଖୁଥିଲେ । ଏପରି ଅଜଣା ଓ ଶୋଭାମୟ ଫୁଲ ଗଛ ଦେଖି ସୀତା ମୃଦୁ କଣ୍ଠରେ ରାମଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ । ସୀତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଏକ ସୁନ୍ଦର ନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଚିକ୍କଣ ବାଲୁକା, ହଂସ ଓ କଦମ୍ବ ପକ୍ଷୀ ରହିଥିଲେ । ଏଠାରେ ସୀତା ନଦୀ ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ । ପ୍ରାୟ ଏକ କ୍ରୋଶ ଆଉ ଆଗକୁ ଚାଲି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନେକ ମୃଗ ଶିକାର କଲେ । ଯମୁନା ଉପବନର ମଝିରେ ମୟୂର ଓ ହସ୍ତୀମାନଙ୍କ ସହିତ ମନୋହର ଅଞ୍ଚଳ ଉପଭୋଗ କରି, ସେମାନେ ଏକ ଆନନ୍ଦଜନକ ନଦୀକୂଳ ଉପବନକୁ ପହଞ୍ଚି ସେଠାରେ ନିର୍ବିଗ୍ନ ଭାବେ ବାସ କଲେ । ଏଠିରେ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା । ପରେ ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ ଯେତେବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏଉଁଠି ଘୁମେଇଥିଲେ, ରାଘବବଂଶର ତିଲକ ରାମ ମୃଦୁ କଣ୍ଠରେ ତାଙ୍କୁ ଜଗାଇଲେ, “ସୌମିତ୍ରି, ମନୋହର ଜଙ୍ଗଲ ପକ୍ଷୀମାନେ ଯେପରି ମଧୁର ସ୍ୱରେ ଗାଉଛନ୍ତି, ଏହି ସମୟ ଆମେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାର ।” ଭାଇଙ୍କ କଥାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଘୁମ, କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଥକାବାଟି ଛାଡ଼ି ଉଠିଲେ । ସମସ୍ତେ ଉଠି ଶୁଭ ନଦୀ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଋଷିମାନେ ଦେଖାଇଥିବା ପଥେ ଚିତ୍ରକୂଟ ଦିଗରେ ଯାତ୍ରା କଲେ । ଏହିପରି ଯାତ୍ରା କରି, ରାମ ସୌମିତ୍ରି ସହିତ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲି, ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ବୈଦେହୀ, ଦେଖ, ଚାରିପାଖରେ ଗଛମାନେ ଫୁଲେ ଆଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଶିଶିର ଶେଷରେ ଶିମୁଲ ଗଛ ତାଙ୍କର ଫୁଲରେ ଭରିଯାଇଛି । ଏଠି ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଭଲାଟକ ଗଛ ଫଳ ଓ ପତ୍ରରେ ଝୁଲିଛି, ଏଠି ଆମେ ସୁଖରେ ବସିପାରିବା ।” ଏହିପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖାଇ କହିଲେ, “ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାହାଡ଼ରେ ଝୁଲୁଥିବା ମହାମଧୁମାଛର ଚାଟି ଦେଖ, ମଧୁର ମଧୁ ଭରିଛି । ଏଠି ନଟ୍ୟୂହ ପକ୍ଷୀ ଡାକୁଛି, ମୟୂର ଉତ୍ତର ଦେଉଛି, ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର । ଏହି ପାହାଡ଼ ଚୂଡ଼ା ଉଚ୍ଚ, ହସ୍ତୀ ଦଳ ଚାଲିଯାଉଛି, ପକ୍ଷୀମାନେ ଡାକୁଛି, ଶୂଭ୍ର ଏବଂ ଚମକୁଛି ।” “ଏଠିର ମଝି ଅଞ୍ଚଳ ଅନେକ ଗଛରେ ଢାକା, ଆମେ ଏଠି ଚିତ୍ରକୂଟର ପବିତ୍ର ଅରଣ୍ୟରେ ରହି ଆନନ୍ଦ କରିବା ।” ଏହିପରି କହି ସୀତାଙ୍କ ସହ ଚାଲି ମନୋହର ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ । ଏଠି ଅନେକ ପକ୍ଷୀ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭରିଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଝରଣା ଓ ଜଳାଶୟ ଅଛି । ଏଠିର ନଦୀ କୂଳ ଅନେକ ଗଛ ଓ ଲତାରେ ଢାକା, ମୂଳ ଓ ଫଳରେ ଭରିଯାଇଛି, ଏଠି ଆମେ ଅତି ଭଲ ଭାବେ ରହିପାରିବା । ଏଠି ପାହାଡ଼ ଚୂଡ଼ାରେ ମହାମୁନିମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ଏଠି ଆମର ଆସ୍ଥାୟୀ ନିବାସ ହେଉ ।” ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସୀତା, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡ଼ି ବିନୟ ସହିତ ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ ଓ ନମସ୍କାର କଲେ । ବାଲ୍ମୀକି ମୁନି ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଖୁସି ହୋଇ ସମ୍ମାନ ସହିତ ସେମାନେକୁ ବସିବାକୁ କହିଲେ । ତାପରେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଭଲ କାଠ ଆଣ, ଏଠି ଆମ ପାଇଁ ଏକ ଅଟୁଟ ଓ ମନୋହର କୁଟିର ତିଆରି କର । ମୋର ମନ ଏଠି ରହିବାକୁ ଚାହୁଁଛି ।” ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସୌମିତ୍ରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କାଠ ଆଣି ଏକ ସୁନ୍ଦର ପତ୍ରକୁଟିର ତିଆରି କଲେ । ଏହି ଭଲ ଭାବେ ବନ୍ଧା ଏବଂ ମନୋହର କୁଟିର ଦେଖି ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ । ଏହିପରି ତିନିଜଣ ଚିତ୍ରକୂଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ନିବାସ କରିବାକୁ ସଜ୍ଜ ହେଲେ ।