ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କର ବନବାସ ଯାତ୍ରାରେ ଏକ ଚମକୁଥିବା ନଦୀ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିଲେ । ସେଠାରେ ସେମାନେ ଏକ ବଡ଼ ମାଛା ବନେଇ, ଏହି ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ । ନଦୀ ପାର୍ ହେବା ପରେ ସେମାନେ ଏକ ବଡ଼, ହରିତ ପତ୍ରରେ ଢାକା ବଟବୃକ୍ଷ ପାଖକୁ ଯାଇ ପହଞ୍ଚିଲେ । ସେ ଜଗାଟି ବହୁ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲା, ଗାଢ଼ ଛାୟା ଏବଂ ଦେବତା, ଋଷିମାନେ ପ୍ରସ୍ଥିତ ହେଉଥିବା ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଥିଲା । ସେଠାରେ ସୀତା ଦୁଇହାତ ମିଳାଇ ଶୁଭ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଶୁଭାଶୀଷ ଦେଲେ । ଏହି ବଟବୃକ୍ଷ ପାଖରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିବା କିମ୍ବା ଆଉ ଏକ କ୍ରୋଶ ଆଗକୁ ଯିବା—ଏହି ଦୁଇଟି ବିକଳ୍ପ ଥିଲା । ଏହି ପଥରେ ଆଗକୁ ଯିବା ସହିତ ସେମାନେ ନୀଳ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖିବେ, ଯାହା ପଳାଶ ଓ ବେର ଗଛରେ ମିଶିଥିଲା, ଏବଂ ଯମୁନା ନଦୀର ବାଁଶ ଗଛ ତାହାକୁ ଅଧିକ ସୁନ୍ଦର କରିଥିଲା । ଏହି ପଥ ଦେଖିବାକୁ ମୁଁ ଅନେକଥର ଯାଇଛି, ଏହା ଚିତ୍ରକୂଟକୁ ନେଇଯାଏ । ଏହି ପଥ ମଧୁର, ସୁମଧୁର ଏବଂ ଅଗ୍ନିବିପଦ ରହିତ । ଏହିପରି ବିବର୍ଣ୍ଣନା ଦେଇ ମହାମୁନି ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ । ରାମ ମୁନିଙ୍କୁ ନମ୍ରତା ସହିତ "ଏହିପରି ହେଉ" ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଓ ବିଦାୟ ଦେଲେ । ମୁନି ଯିବା ପରେ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସୌମିତ୍ରି, ଆମେ ଏହିପରି ଦୟା ଲାଭ କରିଛୁ, ଏହା ଆମ ପାଇଁ ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟ ।" ଏହିପରି ଦୁଇ ଭାଇ ମିଳି ଉପଦେଶ ନେଲେ । ସେମାନେ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, କଳିନ୍ଦୀ ନଦୀକୁ ଯାଇ ପହଞ୍ଚିଲେ । ଏହି ତୀବ୍ର ଧାରାବାହିନୀ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପାଇଁ ସେମାନେ ବଡ଼ ଏକ ତୁଳ ତିଆରି କଲେ । ଶୁଖିଲା ବାଁଶ ଓ ମୂଳରେ ଏହାକୁ ଢାକି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନେକ କେନ୍ତୁ ଓ ଜାମ୍ବୁ ଗଛର ଡାଳ କଟି, ସୀତା ପାଇଁ ସୁବିଧାଜନକ ଆସନ ତିଆରି କଲେ । ରାମ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଏହି ଆସନରେ ରଖିଲେ, ଯେପରି ଦୌର୍ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ବସାଯାଏ । ତୁଳ ଉପରେ ଧନୁଷ, ବାଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ରଖିଲେ । ସୀତାଙ୍କ ପାଖରେ ତାଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଉଷ୍ଣ ଚଦର ରଖାଗଲା । ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ନେଇ, ଦୁଇ ଭାଇ ପ୍ରଥମେ ସୀତାକୁ ବସାଇ, ତୁଳଟିକୁ ଧରି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ସୁରବୀର ପୁତ୍ର ଏହିପରି ତୁଳ ଉପରେ ଚଢ଼ି କଳିନ୍ଦୀ ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ । ସେଠାରେ ସୀତା ନମ୍ରତା ସହିତ ନଦୀକୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ—"ମା, ଆପଣଙ୍କୁ ବିଦାୟ, ମୁଁ ନିରାପଦରେ ଏପାରେ ପହଞ୍ଚିଯାଉ, ମୋର ପତିବ୍ରତ ଧର୍ମ ସୁରକ୍ଷିତ ରହୁ । ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ହଜାର ଗଈ ଓ ଶତ ଘଡ଼ି ମଦ ଦେଇ ପୂଜିବି ।" ଏଉଁ ଅଞ୍ଜଳି ମିଳାଇ, "ଯେତେବେଳେ ରାମ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରକ୍ଷିତ ନଗରକୁ ଫେରିବେ, ତେବେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃ ପୂଜିବି," ବୋଲି ସୀତା କହିଲେ । ସେମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ପାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ । ତୁଳ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଚମକୁଥିବା, ତୀବ୍ର ଧାରା ଓ ତରଙ୍ଗିତ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସୀତା ସୁନ୍ଦର ତଟରେ ଉତରିଲେ । ଏହି ନଦୀର ଦୁଇପାରେ ବହୁ ଗଛ ଥିଲା । ଯମୁନା ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ତୁଳକୁ ଛାଡ଼ି, ସେମାନେ ଯମୁନା ଅରଣ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ । ଏବେ ସେମାନେ ଏକ ଗାଢ଼ ଛାୟା, ଶୀତଳ ଓ ହରିତ ପତ୍ର ଭରା ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ବସିଲେ । ସୀତା, ସେଠାକୁ ଯାଇ, ଦୁଇହାତ ମିଳାଇ କହିଲେ, "ମହାବୃକ୍ଷ, ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ । ମୋର ପତିବ୍ରତ ଧର୍ମ ସଫଳ ହେଉ, ମୁଁ ପୁନି କୌଶଲ୍ୟା ଓ ମହାନ ସୁମିତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ।" ଏହିପରି ଅଞ୍ଜଳି ମିଳାଇ ବଟବୃକ୍ଷକୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଭାରତଙ୍କ ଭାଇ, ସୀତାକୁ ଆଗକୁ ନେଇ ଯାଅ ।" "ମୁଁ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ପଛରେ ଆସିବି । ଯେଉଁଠାରେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଯେଉଁ ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଚାହାନ୍ତି, ସେସବୁ ଦେଇଦିଅ ।" ଏହିପରି ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହସ୍ତୀନୀ ଦୁଇ ମହାବଳୀ ହସ୍ତୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଥିବା ପରି, ସୀତା ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଗକୁ ଚାଲିଥିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଛ, ଝାଡ଼ି, ଫୁଲମାଳିକା ଦେଖି ଚମତ୍କୃତ ହେଉଥିଲେ । ଏପରି ଅନେକ ଅଜଣା ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଭରା ଗଛ ଦେଖି, ସୀତା ମୃଦୁ କନ୍ଠରେ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ । ସୀତାଙ୍କ କଥା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଏକ ନଦୀ ପାଖକୁ ନେଇଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିବିଧ ବାଳୁକା ଓ ହଂସ, କ୍ରଞ୍ଚ ଚିତ୍କାର ଶୁଣାଯାଉଥିଲା । ଏଠାରେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ନଦୀ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ । ଏଉଁ ଏକ କ୍ରୋଶ ଆଗକୁ ଯାଇ, ଦୁଇ ଭାଇ ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ମୃଗ ହତ୍ୟା କରି, ଯମୁନା ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ମୟୂର, ହସ୍ତୀ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକୃତି ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଭରା ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଏମାନେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି, ଏକ ମନୋହର ନଦୀ ତଟରେ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ । ଏହିପରି ଚମତ୍କାର ଅନୁଭୂତି ସହିତ ଏଠି ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ଯେତେବେଳେ ରାତି ସରିଗଲା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏଉଁ ଅପରିଶ୍ରାନ୍ତ ଶୟନରେ ଥିଲେ, ରାଘବବଂଶୀ ରାମ ମୃଦୁ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଜଗାଇଲେ । "ସୌମିତ୍ରି, ଏହି ଅରଣ୍ୟ ପଶୁପକ୍ଷୀଙ୍କ ମଧୁର ସ୍ୱର ଶୁଣ; ଏହି ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରିବାର ସମୟ ଆସିଛି ।" ଏହିପରି ଭାବେ ଭାଇଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଗାଯିବା ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଦ୍ରା, ଅଳସ୍ୟ ଓ ଯାତ୍ରାର କ୍ଲାନ୍ତି ଛାଡ଼ି ଦେଲେ । ସମସ୍ତେ ଉଠି, ମଙ୍ଗଳମୟ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଋଷିମାନଙ୍କ ଦେଖାଇଦିଆ ପଥ ଅନୁସରଣ କରି ଚିତ୍ରକୂଟ ଦିଗେ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ରାମ, ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ବୈଦେହୀ, ଚାରିପାଖରେ ଦେଖ, ଗଛମାନେ ଅଗ୍ନିର ନିମିତ୍ତରେ ଫୁଲିଉଠିଛନ୍ତି, ଶିଶିର ଶେଷରେ ସିମୁଲ ଗଛ ତାଙ୍କ ଫୁଲରେ ଭାରି ହୋଇଯାଇଛି ।" "ଦେଖ, ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରରେ ଭରିଥିବା ଭଲ୍ଲାତକ ଗଛମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ ଛୁଇଁନାହାନ୍ତି, ଏଉଁ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବାକୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଚାହେଁ । ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାହାଡ଼ରେ ଡାଲି ଭରା ମଧୁମକ୍ଷୀର ଚାଟି ଲଟକିଛି, ମଧୁରେ ଭରିଯାଇଛି ।" "ଏଠାରେ ନଟ୍ୟୂହ ପକ୍ଷୀ ଚିତ୍କାର କରେ, ମୟୂର ତାହାକୁ ଉତ୍ତର ଦେଏ, ଏହି ମନୋହର ଅରଣ୍ୟ ଫୁଲର ଶୈୟାରେ ଭରିଯାଇଛି । ଏହି ପାହାଡ଼ ଦେଖ, ତାହାର ଶିଖର ଉଚ୍ଚ, ହସ୍ତୀ ଦଳ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି, ପକ୍ଷୀର ଝୁଣ୍ଡ ଚିତ୍କାର କରୁଛି, ଏହାର ଢାଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଓ ବିବିଧତାମୟ ।