ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ ଉପରେ ମୟୂରଙ୍କର କୁହୁକାର ଶବ୍ଦ ଗଞ୍ଜି ଉଠୁଥିଲା, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହସ୍ତୀମାନେ ଏଠାରେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତକୁ ତୁମେ ଗମନ କର, ଏହିଠି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ଓ ସୁନ୍ଦର, ଅନେକ ମୂଳ ଓ ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏଠାରେ ହସ୍ତୀମାନେ ଓ ହରିଣମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଚାରିପାଖରେ ଘୁଞ୍ଚିଉଠନ୍ତି। ରାଘବ, ତୁମେ ଏହି ହସ୍ତୀ ଓ ହରିଣ ଦଳମାନେ ଜଙ୍ଗଲ ଧାର, ନଦୀ ତଟ, ଓ ପାହାଡ଼ ଝରା ନିକଟେ ଚାଲିଉଠୁଥିବା ଦେଖିପାରିବ। ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଏଠି ଘୁଞ୍ଚିବା ସମୟରେ ତୁମ ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦିତ ହେବ; ଏହି ଶୁଭ ଭୂମିରେ କ୍ରୌଞ୍ଚ ଓ କୋକିଳଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଗଞ୍ଜି ଉଠିଛି, ଅନେକ ମଦୋନ୍ମତ ହରିଣ ଓ ହସ୍ତୀମାନେ ତିନିଛନ୍ତି, ଏଠି ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଏକ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିପାରିବ। ଏହିପରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗକୁ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀରାମାୟଣରେ ଶୁଣ। ଏଠି ରାତି କାଟି, ଦୁଇ ରାଘବନ୍ଶୀ ଭାଇ, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶକ, ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପର୍ବତ ଦିଗକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ମହାମୁନି ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ ଓ ପିତା ପୁଅଙ୍କୁ ଯେପରି ଦେଖନ୍ତି, ସେପରି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁସରଣ କଲେ। ତାପରେ, ତପୋବଳରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ତୁମେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମିଳନ ସ୍ଥଳକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା କାଳିନ୍ଦୀ ନଦୀକୁ ଅନୁସରଣ କର।" ତାପରେ ଦୁଇ ରାଘବନ୍ଶୀ ଭାଇ ଶୀଘ୍ର ବହୁଥିବା କାଳିନ୍ଦୀ ନଦୀ ଓ ତାହାର ପ୍ରାଚୀନ ପୂନ୍ୟ ତୀରକୁ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ବୃକ୍ଷ ତଳେ ତୁମେ ଏକ ବଡ଼ ବୃକ୍ଷ ଦେଖିବା, ଏହି ବୃକ୍ଷ ତଳେ ସୀତା ହାତ ଜୋଡି ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରିବେ। ଏଠି ରହିବା କି ଆଗକୁ ବଢିବା, ତୁମେ ନିଜେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା; ଏଠାରୁ ଏକ କ୍ରୋଶ ଆଗକୁ ଯିବା ପରେ ତୁମେ ନୀଳବନକୁ ଦେଖିବା। ଏହି ମାର୍ଗ ମୁଁ ଅନେକଥର ଗଲିଛି—ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମାନ୍ୟ, ମୃଦୁ, ଓ ଅଗ୍ନିଭୟ ନଥିବା। ଏହିପରି ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରି ମହାମୁନି ପଛକୁ ଫେରିଲେ। ରାମ ନମ୍ରତାରେ "ଏହିପରି ହେଉ" ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଇ, ମୁନିଙ୍କୁ ବିଦାୟ କଲେ। ମୁନି ଚାଲିଯିବା ପରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଏପରି ଦୟା ଦେଖାଇଛନ୍ତି ମୁନି, ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ।" ଏହିପରି ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭାଇ ଆଲୋଚନା କରିଲେ। ସୀତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ସେମାନେ କାଳିନ୍ଦୀ ନଦୀକୁ ଗଲେ। ଶୀଘ୍ର ବହୁଥିବା ନଦୀ ତଟକୁ ପହଞ୍ଚି, ଦୁଇଁଜଣ ଏକ ବଡ଼ ନୌକା ତିଆରି କଲେ। ଶୁଖିଲା ବାଁସ ଓ ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନୌକା ଆବୃତ କରାଗଲା। ଲକ୍ଷ୍ମଣ କାନ୍ତା ଓ ଜାମ୍ବୁ ଶାଖା କାଟି ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ ସୁବିଧାଜନକ ଆସନ ତିଆରି କଲେ। ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ଏହି ଆସନରେ ବସାଇଲେ, ଯେପରି ଧନ୍ୟ ରାଜସିଂହାସନରେ କେହି ବସେ। ଧନୁଷ, ବାଣ, ଶସ୍ତ୍ର, ସୀତାଙ୍କ ପୋଶାକ ଓ ଅଂଶୁକ ଏହି ନୌକା ଉପରେ ରଖାଗଲା। ପ୍ରଥମେ ସୀତାଙ୍କୁ ବସାଇ, ଦୁଇଁଜଣ ଭାଇ ନୌକା ଧରି ଚାଲିଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇଁଜଣ ଶୂରବୀର ପୁଅ ନଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସୀତା ଏଠି ହାତ ଜୋଡି ନଦୀକୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ—"ମାତା, ଆମକୁ ସୁସ୍ଥ ଭାବେ ପାର କରି ଦିଅ, ମୋ ପତିବ୍ରତ ଧର୍ମ ସଂରକ୍ଷିତ ରହୁ। ଆମେ ଫେରି ଯିବାବେଳେ ଏକ ହଜାର ଗାଈ ଓ ଏକ ଶତ ମଦ ଦେଇ ତୁମେ ପୂଜିତ ହେବ।" ଏପରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ସୀତା ଦକ୍ଷିଣ କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାଙ୍କ ସହ ଦୁଇଁଜଣ ଭାଇ ଯମୁନାର ତଟରେ ତୀରେ ଥିବା ଅନେକ ବୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଗଲେ। ନୌକାକୁ ଛାଡ଼ି, ସେମାନେ ଯମୁନାବନ ଛାଡ଼ି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ସେମାନେ ଏକ ଘନ ଓ ଶୀତଳ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ବସିଲେ। ସୀତା ଏହି ବୃକ୍ଷ ସମ୍ନିଧିକୁ ଗଲେ ଓ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, "ଓ ବଡ଼ ବୃକ୍ଷ, ମୋର ପତିବ୍ରତ ଧର୍ମ ସଂରକ୍ଷିତ ହେଉ, ମୁଁ କୌଶଲ୍ୟା ଓ ଶ୍ରୀମତୀ ସୁମିତାଙ୍କୁ ପୁଣି ଦେଖିପାରିବି।" ଏହିପରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ସୀତା ବୃକ୍ଷଟିକୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ତାଙ୍କ ଏହି ନିର୍ମଳ କାମନା ଦେଖି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସୀତାଙ୍କୁ ଆଗକୁ ନେଇ ଚାଲ, ମୁଁ ଶସ୍ତ୍ର ଧରି ପଛରେ ଯିବି। ସୀତା ଯେଉଁଠି ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଚାହାନ୍ତି, ସେଠି ତାଙ୍କୁ ଦେଇଅ।" ଏପରି କହି, ସୀତା ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିବାକୁ ଲାଗିଲେ—ଏକ ହସ୍ତିନୀ ଦୁଇ ମହାହସ୍ତୀ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଚାଲେ, ସେପରି। ସୀତା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଛ, ଝାଡ଼, ଫୁଲ ଦେଖି ଅଚମ୍ବିତ ହେଉଥିଲେ ଓ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଥିଲେ। ସୀତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଏକ ନଦୀ ନିକଟକୁ ନେଇଗଲେ, ଯେଉଁଠି ବିଭିନ୍ନ ବାଳୁକା ଓ ହଂସ, କ୍ରୌଞ୍ଚ ଚିତ୍କାର ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ଏଠି ଜନକନନ୍ଦିନୀ ନଦୀ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଏକ କ୍ରୋଶ ଆଗକୁ ଯିବା ପରେ, ଦୁଇ ଭାଇ ଅନେକ ମୂଳ୍ୟବାନ ହରିଣ ମାରିଲେ ଓ ଯମୁନାବନରେ ଘୁଞ୍ଚିଲେ। ମୟୂର ଓ ହସ୍ତୀମାନେ ଭରିଥିବା ସୁନ୍ଦର ଜଙ୍ଗଲ ଉପଭୋଗ କରି, ସେମାନେ ଏକ ମନୋହର ନଦୀତଟ ଉପବନକୁ ପହଞ୍ଚି, ଦୁଃଖରହିତ ଭାବେ ବସିଲେ। ଏହିପରି ହେଉଛି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗର ଶେଷ। ଏବେ ଛପ୍ପନତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ।