ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ପ୍ରୟାଗର ଏକ ନିର୍ଜନ ଆଶ୍ରମରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଋଷି ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାପସ୍ୟା କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଶିର ଉପରେ କପାଳ ରହିଥିଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କର ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଉତ୍କ୍ରମ କରିଥିଲେ। ଏହି ନିର୍ଜନ ଆଶ୍ରମକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏଠା ତୁମ ପାଇଁ ବହୁତ ସୁଖଦାୟକ ହେବ, ରାମ, ତୁମେ ଚାହୁଁ ଏଠାରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜଙ୍ଗଲରେ ମୋ ସହିତ ବସିପାରିବ। ଏପରେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ବୃହଦ୍ୱାଜ ଋଷି, ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଜନାସ୍ନେହ ଅତିଥି ଭାବରେ, ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଶୀତା ଏବଂ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଆଶ୍ରମରେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଦେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିଲେ। ରାମ ପ୍ରୟାଗରେ ଏହି ମହାମୁନିଙ୍କ ସହିତ ଯୋଗ ଦେଇ ଆସିଲେ, ଏହି ଶୁଭ ରାତି ଦୁଇଜଣ ମୁନି ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ କଥା ହେବାରେ କଟିଗଲା। କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ରାମ, ଯେଉଁଥିରେ ଶୀତା ତୃତୀୟ, ଏବଂ ଏହି ମନୋହର ଆଶ୍ରମରେ ଖୁସି ଭାବରେ ଏହି ରାତି ଅତିବାହିତ କଲେ। ପ୍ରଭାତ ହେଲା, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ରାମ, ତାପସ୍ୟାର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ବୃହଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ, "ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ଏକ ରାତି ବିତାଇ ଚାଲିଛି, ଏବେ ଆମେ ତୁମ ଅନୁମତି ଚାହୁଁଛୁ, ଏଠାରୁ ବିଦାୟ ନେବାକୁ।" ଏହି ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ, ବୃହଦ୍ୱାଜ କହିଲେ, "ତୁମେ ଚିତ୍ରକୂଟକୁ ଯାଉ, ଯେଉଁଠାରେ ମଧୁ, କନ୍ଦ ଏବଂ ଫଳ ପ୍ରଚୁର।" ବୃହଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମ ଦେଖି ଭାବିଲେ, "ରାମ, ଏଠା ତୁମ ବାସ ପାଇଁ ଅତିଉତ୍ତମ, ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ ଦଳ, କିନ୍ନର ଏବଂ ନାଗ ଘୁଞ୍ଚିବା ସ୍ଥାନ, ମୟୂର ଚିତ୍କାର ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ। ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ ତୁମ ଗନ୍ତବ୍ୟ ହେଉ। ଏହା ପବିତ୍ର ଏବଂ ଚର୍ମାର୍ଥ, ଅନେକ କନ୍ଦ ଏବଂ ଫଳ ରହିଛି, ଏଠାରେ ହାତୀ ଦଳ ଏବଂ ହରିଣ ଦଳ ଚାରିପାଖରେ ଘୁଞ୍ଚିବା।" "ରାଘବ, ତୁମେ ଏହି ହରିଣ ଦଳକୁ ଜଙ୍ଗଲର କୂଳେ ଦେଖିବା, ଏବଂ ନଦୀ କୂଳ, ପାହାଡ଼ ଉତ୍ସ, ଏବଂ ଝରଣା ନିକଟେ ଦେଖିବା। ଶୀତା ସହିତ ଘୁଞ୍ଚିବାବେଳେ, ତୁମ ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦିତ ହେବ, ଏହି ଶୁଭ ଭୂମିରେ, ଯେଉଁଠାରେ କୁଲି ଏବଂ କୋଉଲ ଚିତ୍କାର, ମଦୋନ୍ମଦ ହରିଣ ଏବଂ ହାତୀ ରହିଛି, ଏଠାରେ ତୁମେ ବହୁତ ଆନନ୍ଦ ଆଶ୍ରମ ମିଳିବ।" ଏହିପରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶ ଶର୍ଗ ପଠିବାକୁ ମନ୍ତ୍ରଣା ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ଏକ ରାତି ଅତିବାହିତ କରି, ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ମହାମୁନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ପାହାଡ଼ ଦିଗରେ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବୃହଦ୍ୱାଜ ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ, ତାଙ୍କୁ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବା ପିତା ଭଳି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି ଅନୁସରଣ କଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାପସ୍ୟାର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ବୃହଦ୍ୱାଜ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ଯମୁନାର ସଙ୍ଗମକୁ ପହଞ୍ଚି, ତୁମେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା କାଲିନ୍ଦୀ ନଦୀକୁ ଅନୁସରଣ କର।" "ତୁମେ ତେଜସ୍ୱୀ କାଲିନ୍ଦୀ ନଦୀର ପ୍ରାଚୀନ ପବିତ୍ର ଘାଟକୁ ଦେଖିବା, ଏଠାରେ ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ ଦେଖିଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ନୂତନ ତୁଳ ତିଆରି କରି, ଚମକୁଥିବା ନଦୀକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା; ପରେ ଏକ ବଡ଼ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳକୁ ପହଞ୍ଚିବା—ଏହି ବୃକ୍ଷ କଏଁଠାରେ ଅନେକ ବୃକ୍ଷ ଆଛି, ଶ୍ୟାମ ଏବଂ ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ଏଠାରେ ଘୁଞ୍ଚିବା।" "ଏଠାରେ ଶୀତା ଯୋଗ୍ୟ ହସ୍ତ ଯୋଗ କରି ଶୁଭ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା। ବଟବୃକ୍ଷ ତଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଏଠା ବସିବା କିମ୍ବା ଆଗକୁ ଚାଲିବା ଚୟନ କରିପାରିବା; ଏକ କ୍ରୋଶ ଆଗକୁ ଚାଲିଲେ ନୀଳ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖିବା।" "ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ପଲାଶ ଏବଂ ବେର ଗଛ ମିଶିତ, ଯମୁନାର ବାଁସ ରହିଛି; ଏହି ଚିତ୍ରକୂଟ ଦିଗକୁ ମୁଁ ବହୁ ବାର ଗଲିଛି। ପଥ ମନୋହର, ସହଜ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲ ଆଗ୍ନି ନାହିଁ।" ଏହିପରେ ମହାମୁନି ବୃହଦ୍ୱାଜ ପଥ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ପଛକୁ ଫେରିଗଲେ। ରାମ ବିନୟପୂର୍ବକ କହିଲେ, "ଏହିପରି ହେଉ," ଏବଂ ମୁନି ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ବିଦାୟ ନେଲେ; ମୁନି ବିଦାୟ ନେଲେ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସଉମିତ୍ରି, ମୁଁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଯେ ଏହି ମୁନି ଆମକୁ ଏପରି ଦୟା ଦେଉଛନ୍ତି।" ଏହିପରି ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭାଇ ଆଲୋଚନା କଲେ। ଏପରେ ଶୀତାକୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ତିନିଜଣ କାଲିନ୍ଦୀ ନଦୀ ଦିଗରେ ଚାଲିଲେ; ଶୀଘ୍ର ବହୁଥିବା କାଲିନ୍ଦୀ ନଦୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାଙ୍କେ ଏକ ବଡ଼ ତୁଳ ତିଆରି କଲେ, କଠ ଏବଂ ଶୁଖିଲା ବାଁସ ଦେଇ ମୁଡି ରଖି, ମୂଳ ଦେଇ ଝାଲି ହେଲା; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ କେନ୍ଦ ଏବଂ ଜାମ୍ବୁ ଶାଖା କଟି ଶୀତା ପାଇଁ ଏକ ସୁବିଧାଜନକ ଆସନ ତିଆରି କଲେ। ରାମ, ଦଶରଥପୁତ୍ର, ଶୀତାକୁ ଏହି ଆସନରେ ବସାଇଲେ, ଏକ ଶ୍ରୀସିଂହାସନରେ ରଖିବା ପରି। ତୁଳ ଉପରେ ଧନୁଷ ବାଣ ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ର ରଖିଲେ, ଶୀତା ପାଖରେ ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଉଷ୍ଣ ଆବରଣ ରଖିଲେ। ରାମ ତୁଳ ଉପରେ କଠିନ କୁଇଭର ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ରଖିଲେ; ପ୍ରଥମେ ଶୀତାକୁ ବସାଇ ଦୁଇ ଭାଇ ତୁଳ ଧରିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଦଶରଥପୁତ୍ର ନଦୀ ଉପରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚିବାବେଳେ, ଶୀତା ନମସ୍କାର କରି କାଲିନ୍ଦୀକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, "ବିଦାୟ ମା, ମୁଁ ସୁରକ୍ଷିତ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବି, ମୋ ପତିବ୍ରତା ନିୟମ ରହିବ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ହଜାର ଗଂଉ ଏବଂ ଏକ ଶତ ମଦ ଦେଇ ପୂଜିବି।" "ବିଦାୟ, ଯେବେ ରାମ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରକ୍ଷିତ ନଗରକୁ ଫେରିବ।" ଏହିପରି ଶୀତା ଯୋଗ୍ୟ ହସ୍ତ ଯୋଗ କରି କାଲିନ୍ଦୀକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ଦକ୍ଷିଣ କୂଳକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେବାପରେ, ଶୋଭାମୟ ଶୀତା, ତୁଳ ଦ୍ୱାରା ଚମକୁଥିବା ଶୀଘ୍ର ବହୁଥିବା ତରଙ୍ଗିତ ନଦୀକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ନଦୀର ଦୁଇ କୂଳରେ ଅନେକ ଗଛ ଥିଲା, ତିନିଜଣ ଯମୁନା ଜଙ୍ଗଲ ଛାଡ଼ି ତୁଳ ଆଗକୁ ଚାଲିଲେ। ତାଙ୍କେ ଏକ ଶ୍ୟାମ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳକୁ ବସିଲେ, ଢାଳି ଏବଂ ହରିତ ପତ୍ରରେ ଶୀତଳ; ଏହି ବଟବୃକ୍ଷ ନିକଟକୁ ଆସି, ବୈଦେହୀ ଶୀତା କହିଲେ, "ନମସ୍କାର ମହାବୃକ୍ଷ!