ସଉମିତ୍ରି, ଦେଖ, ପ୍ରୟାଗ ନିକଟରେ ଏକ ଧୂଆଁର ତମ୍ଭ ଉଠିଛି—ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହା କୌଣସି ମହାର୍ଷିଙ୍କର ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି, ଦେବତା ଅଗ୍ନିଙ୍କର ଚିହ୍ନ। ନିଶ୍ଚୟ ଆମେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ନଦୀର ସଙ୍ଗମକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ, କାରଣ ମୁଁ ଜଳର ଜଳ ସହିତ ଲାଗିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣୁଛି। ଏଠି ଅଟବାର ଲୋକମାନେ ଚିରିଥିବା କାଠ ଦେଖାଯାଉଛି, ଏବଂ ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମରେ ବହୁ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି। ଏହି ଦିନ ଶେଷ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଦୁଇ ଧନୁର୍ଧର ଆନନ୍ଦରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ଥିବା ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି ରାମ ଅଳ୍ପ ସମୟ ଚାଲି ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରମରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଇଲେ, ତାପରେ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସୀତା ସହିତ ଦୁଇ ନାୟକ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଦୂରରେ ଉଭୟ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ତାଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘିରି ରହିଛନ୍ତି, ନିୟମ ନିଷ୍ଠା ଓ ତପସ୍ୱୀ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବିଶିଷ୍ଟ ମହାର୍ଷି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ମୁନିଙ୍କର ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖି ରାମ, ସଉମିତ୍ରି ଓ ସୀତା ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଅଞ୍ଜଳି ଜୋଡି ନମସ୍କାର କଲେ। ତାପରେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଜେଷ୍ଠ ଭାଇ, ମୁନିଙ୍କୁ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଲେ—“ମୁନିବର, ଆମେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏହା ମୋ ଜନକନନ୍ଦନୀ ଶୀତା, ନିର୍ମଳ ଚରିତ୍ର ଓ ଗୁଣବତୀ, ତିନି ଏହି ତପୋବନରେ ମୋ ସହିତ ଆସିଛନ୍ତି। ସଉମିତ୍ରି ମୋ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଭାଇ, ପିତାଙ୍କ ନିର୍ଦେଶରେ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇ ମୋ ସହିତ ଏହି ତପୋବନକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ନିୟମ ଅଟୁଟ।” “ମୁନିବର, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆମେ ଏହି ତପୋବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛୁ; ଏଠି ଆମେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ମୂଳ ଫଳ ଭୋଜନ କରି ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା।” ଏହି ଜ୍ଞାନବାନ୍ ପ୍ରିନ୍ସଙ୍କ ଉପରେ ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନି ଏକ ଗାଈ, ଅର୍ପଣ ଓ ପାଣି ଆଣି ଦେଲେ। ତପସ୍ୱୀ ମୁନି ତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅଟବା ଖାଦ୍ୟ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ନିବାସ ତିଆରି କଲେ। ହରିଣ, ପକ୍ଷୀ ଓ ମୁନିମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘିରି ରହିଥିବା ଭରଦ୍ୱାଜ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଦେଲେ। ରାଘବଙ୍କୁ ଆସନ ଦେଇ ଭରଦ୍ୱାଜ ଧର୍ମମୟ ମିଳନ ଉପରେ କଥା କହିଲେ—“କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ତୁମେ ଏଠି ଆସିଛ; ତୁମର ନିଷ୍କାସନ ନିମିତ୍ତ ନାହିଁ ବୋଲି ମୁଁ ଶୁଣିଛି। ଏଠି ମହାନଦୀ ସଙ୍ଗମରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦ ନିବାସ ଅଛି; ତୁମେ ଏଠି ଶୁଭ ଭାବରେ ରହ।" ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଉପରେ ରାଘବ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୁନିବର, ନଗର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ ଏଠି ନିକଟରେ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୁଁ ଏଠି ଦେଖାଯିବି, ତେଣୁ ସେମାନେ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିବେ। ଲୋକମାନେ ସୀତା ଓ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଆସିବେ; ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ଏଠି ରହିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।" "ମୁନିବର, ଏ ଆଶ୍ରମର ଅଂଶ ଦେଖ, ଏଠି ଜନକନନ୍ଦନୀ ସୀତା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବେ।" ଏହି ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି ମହାର୍ଷି ଭରଦ୍ୱାଜ ରାଘବଙ୍କୁ ଅର୍ଥବୋଧ ଦେଇ କହିଲେ—“ଏଠିରୁ ଦଶ କ୍ରୋଶ ଦୂରରେ ଏକ ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଏଠି ତପସ୍ୱୀମାନେ ଯାଉନ୍ତି, ଚାରିପାଖରେ ଦେଖିବାକୁ ଭଲ ଲାଗେ। ଏହା ଚିତ୍ରକୂଟ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଗାଈ, ଲଙ୍ଗୁର, ବାନର ଓ ଭାଲୁମାନେ ଏଠି ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି, ଏହା ଗନ୍ଧମାଦନ ପାହାଡ଼କୁ ମନେ ପକାଏ।" "ଏଠି ଯେତେ ଦୂର ଚିତ୍ରକୂଟର ଶିଖର ଦେଖିଯାଏ, ସେଠି ଶୁଭ ଲାଭ ହୁଏ, ମନ ଖରାପ ଦିଗକୁ ଯାଏ ନାହିଁ। ଅନେକ ମୁନି ଏଠି ଶତ ବର୍ଷ ତପ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ତପୋବଳରେ ଖପର ମୁଣ୍ଡ ଧରି ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହି ନିବାସ ତୁମପାଇଁ ସୁଖଦ ହେବ; ଚାହେଁ ଏଠି ରୁହ, ଚାହେଁ ଅଟବାରେ ରୁହ, ମୋ ସହିତ ରୁହ।" ଏହିପରେ ଭରଦ୍ୱାଜ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ପ୍ରୟାଗରେ ଏହି ମହାର୍ଷି ସହିତ ମିଳନ ଉପରେ ଶୁଭ ରାତି ଗଲା, ସେମାନେ ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା କହିଲେ। କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ ରାମ, ଶ୍ରମିତ ଓ ସୁଖର ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସୀତା ସହିତ ତୃତୀୟ ଜଣେ ହୋଇ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମରେ ଏହି ରାତି ଆନନ୍ଦ ଭାବରେ କଟାଇଲେ। ରାତି ଶେଷ ହେଲା ପରେ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ତପୋବଳରେ ଦୀପ୍ତ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁନିବର, ଆପଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଏହି ରାତି କଟାଇଛି; ବର୍ତ୍ତମାନ ଆମେ ଏଠି ଛାଡ଼ିବାକୁ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ଚାହୁଁଛୁ।” ରାତି ଶେଷ ହେଲାପରେ ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ—“ଚିତ୍ରକୂଟକୁ ଯାଅ, ଏଠି ମଧୁ, ମୂଳ ଓ ଫଳର ଅଧିକତା ଅଛି। ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହି ସ୍ଥାନ ତୁମପାଇଁ ଉଚିତ; ଏଠି ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ଦଳ, କିନ୍ନର ଓ ନାଗମାନେ ବାସ କରନ୍ତି।" "ମୟୂରଙ୍କ ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱନି, ରାଜା ହାତୀମାନେ ଏଠି ବାସ କରନ୍ତି; ଏହି ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ ତୁମର ଗନ୍ତବ୍ୟ ହେଉ। ଏହା ପବିତ୍ର ଓ ସୁନ୍ଦର, ଅନେକ ମୂଳ ଓ ଫଳର ସମୃଦ୍ଧି ଅଛି; ଏଠି ହାତୀ ଓ ହରିଣ ଦଳ ଚାରିପାଖରେ ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି।" "ରାଘବ, ତୁମେ ଏହି ହରିଣ ଦଳକୁ ଅଟବାର କୌଣାରେ ଦେଖିବା, ନଦୀ ତଟ, ପାହାଡ଼ ଅଂଶ ଓ ଝରଣା ନିକଟରେ ଦେଖିବା।" "ସୀତା ସହିତ ଘୁଞ୍ଚିବା ସମୟରେ ତୁମର ମନ ଆନନ୍ଦିତ ହେବ; ଏହି ଶୁଭ ଭୂମିରେ, ଉଲ୍ଲାସିତ କୁଞ୍ଚ ଓ କୋଇଲ ର ଧ୍ୱନି, ଅନେକ ମଦୋନ୍ମତ ହରିଣ ଓ ହାତୀ ର ଭିତରେ, ତୁମେ ଅତି ଆନନ୍ଦ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିବା।" ଏହିପରେ ଶ୍ରୀମୟ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣିବାକୁ ହେଉ।