ରାମଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ଶୋକକୁ ଅଟକାଇ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରହିଲେ, ଯେପରି ଏକ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଶମିତ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ଏକ ସମୁଦ୍ର ତାଳମାଳ ବିହୀନ ହୋଇଯାଇଛି। ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ଆଜି ତୁମେ ନଥିବାରୁ ଅଯୋଧ୍ୟା ସହର ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯାଇଛି, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ବିହୀନ ରାତି ହୁଏ। ଏପରି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତୁମେ ଏମିତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ସୀତା ଓ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯିବୁ। ରାଘବ, ମୁଁ କିମ୍ବା ସୀତା, ତୁମେ ବିନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବୁନି, ଯେପରି ମାଛ ପାଣି ବିହୀନ ହେଲେ ମରିଯାଏ। ମୋତେ ତ ଏପରି ଲାଗୁଛି, ତୁମେ ନଥିଲେ ମୁଁ ବାପା, ଶତୃଘ୍ନ, ମାତା ସୁମିତ୍ରା କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁନି।” ଏପରି ଭାବରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ ଏବଂ ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଭାଇ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ପତ୍ର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଓ ଭରପୁର ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଏବଂ ଅରଣ୍ୟଜୀବନକୁ ଗରିମା ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ରହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ଏକାନ୍ତ ଅରଣ୍ୟରେ ସେ ଦୁଇ ଶୂରବୀର ରଘୁବଂଶୀ ଭୟ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା କେବେ ଅନୁଭବ କଲେନି, ସେମାନେ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗ ଉପରେ ଘୁରୁଥିବା ସିଂହ ପରି ନିର୍ଭୟ ଥିଲେ। ଏଉଁପରି ଏକ ରାତି ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ବୃକ୍ଷ ତଳେ କାଟି, ଯେତେବେଳେ ନିର୍ମଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ସେମାନେ ସେଠାରୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେମାନେ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମିଶିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ, ବିଶାଳ ଏବଂ ଘନ ଅରଣ୍ୟ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଆଗକୁ ଯାଇଯାଇ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ଅନେକ ଦେଶ ଓ ମନୋରମ ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ସେମାନେ କେବେ ଦେଖିନଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ସେମାନେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଯାଉଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖି, ଦିନ ଶେଷ ହେଉଥିବାବେଳେ ରାମ ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦେଖ, ସଉମିତ୍ରି, ପ୍ରୟାଗ ନିକଟରେ ଧୂଆଁ ଉଠୁଛି—ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହା କୌଣସି ଋଷିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି, ଦିବ୍ୟ ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ। ନିଶ୍ଚିତ ଆମେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସଙ୍ଗମକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ, କାରଣ ମୁଁ ଜଳର ଧ୍ୱନି ଶୁଣୁଛି। ଏଠି ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ କାଟିଥିବା କଠ ଅଛି, ଏଉଁପରି ଭୃଗୁବଂଶୀ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବହୁ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖାଯାଉଛି।” ଏଭଳି ଦିନ ଶେଷ ହେଉଥିବାବେଳେ ଦୁଇ ଧନୁର୍ଧର ଖୁସି ଖୁସି ଆଗକୁ ଯାଇ, ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ଥିବା ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାମ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, କିଛି ଦୂର ଚାଲି ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଲେ, ତା’ପରେ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ତିନିଜଣ—ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା—ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁ ଦୂରେ ଦଣ୍ଡାତି ହୋଇ ଦଢ଼ିଲେ। ପ୍ରବେଶ କରି ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, ମହାତ୍ମା ଋଷି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ବେସିଥିବା, ନିଷ୍ଠାବାନ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ। ଋଷିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖି ରାମ, ସଉମିତ୍ରି ଓ ସୀତା ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଅଞ୍ଜଳି ମିଶାଇ ନମସ୍କାର କଲେ। ତା’ପରେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ, ଋଷିଙ୍କୁ ପରିଚୟ ଦେଲେ: “ଭଗବନ୍, ଆମେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏହି ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା, ନିଷ୍ପାପା ଓ ଗୁଣବତୀ, ମୋ ସହିତ ଏହି ଏକାନ୍ତ ତପୋବନକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଏହି ସଉମିତ୍ରି, ମୋ ଛୋଟ ଭାଇ, ବଡ଼ ନିଷ୍ଠାବାନ, ବାପାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମୋ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ଆସିଛି। ଭଗବନ୍, ବାପାଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ମାନି ଆମେ ଏହି ତପୋବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛୁ; ଏଠି ଆମେ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା।” ଏପରି ଜ୍ଞାନୀ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଋଷି ଏକ ଗାଈ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଜଳ ଆଣି ଦେଲେ। ତାପସ୍ୟାରେ ଦଗ୍ଧ ଭରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅରଣ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦେଲେ, ଏବଂ ବସିବା ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ତିଆରି କଲେ। ଚାରିପାଖରେ ହରିଣ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ଅଭ୍ୟର୍ଥନା ସହିତ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ଏହି ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ରାଘବ ବସିବା ପରେ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ: “ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ, ବହୁଦିନ ପରେ ତୁମକୁ ଏଠି ଦେଖିଲି; ତୁମର ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ବନବାସ ଶୁଣିଛି। ଏଠି ଦୁଇ ମହାନଦୀର ସଙ୍ଗମରେ ଏକ ଏକାନ୍ତ, ପବିତ୍ର ଓ ମନୋହର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ତୁମେ ଏଠି ଖୁସିରେ ବସ।" ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଘବ କହିଲେ, “ଭଗବନ୍, ସହର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ନିକଟରେ ଅଛନ୍ତି, ତେଣୁ ମୋତେ ଦେଖି ସେମାନେ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିବେ। ଲୋକମାନେ ସୀତା ଓ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଆସିବେ, ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ଏଠି ବସିବାକୁ ଚାହେଁନି। ଭଗବନ୍, ଦେଖନ୍ତୁ, ସେଠାରେ କିଛି ଦୂରରେ ଏକ ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାନ ଅଛି; ସେଠି ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଖୁସି ମାନିବେ।” ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ଶୁଣି ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜ ରାଘବଙ୍କୁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହିଲେ, “ଏଠାରୁ ଦଶ କ୍ରୋଶ ଦୂରେ ଏକ ପର୍ବତ ଅଛି, ତୁମେ ସେଠି ବସିବା; ଏହା ପବିତ୍ର, ମହାତ୍ମା ତପସ୍ବୀମାନେ ବାସ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର। ଏହାକୁ ଚିତ୍ରକୂଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଗାଈ, ଲଙ୍ଗୁର, ବାନର ଓ ଭାଲୁ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ଏହା ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର। ଯେଉଁଠାରୁ ମଣିଷ ଚିତ୍ରକୂଟର ଶିଖର ଦେଖିପାରେ, ସେ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମନ ଅଧର୍ମରେ ଯାଏନି। ବହୁ ତପସ୍ବୀ ଏଠି ଶତ ଶରତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତପସ୍ୟା କରିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ତପୋବଳରେ, ଖପର ମୁଣ୍ଡର ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି।