ଏକାନ୍ତ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦୀର୍ଘ କଳ୍ପନା ଓ ବିଷାଦରେ ଭରି ରାମ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭରା କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ପରେ, ଚେହେରାରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି ଏକା ରାତି ସ୍ଥିର ହୋଇ ବସିଥିଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଶୋକ ଅବସ୍ଥା ଦୃଶ୍ୟ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, “ଏ ଯୋଦ୍ଧାମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଜି ଆୟୋଧ୍ୟା ନିରାଳୋକ ହୋଇଯାଇଛି, ତୁମେ ନଥିବାରେ ଏହା ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ରାତି ପରି। ରାମ, ଏପରି ଶୋକ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ଏପରି ଡୁବି ଯିବାରେ, ସୀତା ଓ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛୁ। ଆମେ ତୁମେ ବିନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବୁ ନାହିଁ, ମାଛ ଜଳ ବିନା ବଞ୍ଚିପାରିବା ନାହିଁ। ମୁଁ ମୋର ପିତା, ଶତୃଘ୍ନ, ତପସ୍ୱିନୀ ସୁମିତ୍ରା କିମ୍ବା ସ୍ଵର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ଯଦି ତୁମେ ନଥିବା।" ସୀତା ସ୍ଥିର ଭାବେ ଦୂରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ଦୁଇ ଧର୍ମନ୍ୟ ବନ୍ଧୁ ଏକ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ପତ୍ର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇ ନେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଓ ଅନେକ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଅତି ନମ୍ରତାରେ ବନବାସ ଜୀବନକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ଏକାନ୍ତ ଜଙ୍ଗଲରେ, ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ ବଳବାନ୍ୟ ଭୟ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ଅନୁଭବ କଲେନାହିଁ, ପାହାଡ଼ ଶିରା ଉପରେ ହେଉଥିବା ସିଂହ ପରି। ଏଉଁ, ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଗୌରବମୟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚୌବନ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ। ସେ ବଡ଼ ବୃକ୍ଷ ତଳେ ଏକ ରାତି ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ କାଟିବା ପରେ, ଶୁଭ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ତେବେ ତେମେ ସେଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ। ତେମେ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମିଶିଥିବା ସ୍ଥାନ ଦିଗରେ ଯାଇ, ବିଶାଳ ଏବଂ ଘନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ମହାନ ମନ୍ୟମାନ୍ୟ ରାସ୍ତାରେ ଅନେକ ଦେଶ ଓ ମନୋହର ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ନୂତନ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାର ଅନୁଭୂତି ହେଲା। ଏହିଭଳି ନିରାପଦ ଭାବରେ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖି, ଦିନ ଶେଷ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ରାମ ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦେଖ, ସଉମିତ୍ରି, ପ୍ରୟାଗ ନିକଟରେ ଧୂଆଁ ଉଠୁଛି—ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହା କୌଣସି ଋଷିଙ୍କର ଅଗ୍ନି, ଦିବ୍ୟ ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ। ନିଶ୍ଚୟ ଆମେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନାର ସଂଗମ ଉପରେ ପହଞ୍ଚିଛୁ, କାରଣ ମୁଁ ଜଳର ଜଳ ସହ ଟକ୍କରର ଶବ୍ଦ ଶୁଣୁଛି। ଏଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି, ଏବଂ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖାଯାଉଛି।” ଏହିପରି ଦିନ ଶେଷ ହେଉଥିବା ଦିନେ, ଦୁଇ ଧନୁର୍ଧର ଆନନ୍ଦରେ ଆଗକୁ ଚାଲି, ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସଂଗମରେ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାମ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, କିଛି ସମୟ ଚାଲି, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟ ଭାବେ ଦୌଡ଼ିଗଲେ, ତେବେ ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଦୁଇ ନାୟକ, ସୀତା ସହିତ, ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁ, ଦୂରରେ ଉଭୟ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ଏଠି ପ୍ରବେଶ କରି, ତେମେ ଦେଖିଲେ—ମହାତ୍ମା ଭାରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହ ବସିଛନ୍ତି, ନିୟମ ନିଷ୍ଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟି ଲାଭ କରିଥିବା। ଋଷିଙ୍କର ଅଗ୍ନି ହୋମ ଦେଖି, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ନମ୍ରତାରେ ଜୋଡ଼ିହାତ କରି ଶୁଭ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ତେବେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ, ଋଷିଙ୍କୁ ପରିଚୟ କରାଇଲେ—“ମହାତ୍ମନ, ଆମେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏହା ମୋ ସ୍ତ୍ରୀ, ବିନ୍ଦୁଷାଳୀ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା; ଏହି ନିର୍ମଳା ମୋ ସହ ଏକାନ୍ତ ବନବାସରେ ଆସିଛି। ସଉମିତ୍ରି, ମୋ ଛୋଟ ଭାଇ, ପିତାଙ୍କ ନିର୍ଦେଶରେ ଏକାନ୍ତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ମୋ ସହ ଆସିଛି; ଏହି ଭାଇ ନିୟମ ନିଷ୍ଠାରେ ଦୃଢ଼। ମହାତ୍ମନ, ପିତାଙ୍କ ନିର୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଆମେ ଏହି ତପସ୍ୟା ଜଙ୍ଗଲ ପ୍ରବେଶ କରିଛୁ; ଏଠି ଆମେ ମୂଳ ଫଳ ଭୋଗ କରି, କେବଳ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା।" ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମନ୍ୟ ଋଷି ଏକ ଗାଁ, ଅନ୍ନ, ଓ ଜଳ ଆଣି ଦେଲେ। ତପସ୍ୟାରେ ଜଳିଥିବା ଋଷି ତେମେ ନିମନ୍ତେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜଙ୍ଗଲ ଖାଦ୍ୟ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦେଲେ, ଏବଂ ତେମେ ପାଇଁ ଏକ ନିବାସ ତିଆରି କଲେ। ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଲେ। ଏହି ଅର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କରି, ରାଘବଙ୍କୁ ଶୋଭାସ୍ଥାନରେ ବସାଇ, ଭାରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ—“କକୁତ୍ସ୍ଥ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏଠି ଦେଖୁଛି; ତୁମର ଅନ୍ୟାୟ ବନବାସ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଶୁଣିଛି। ଏଠି ଦୁଇ ମହାନ ନଦୀର ସଂଗମରେ ଏକ ନିରାଳା, ପବିତ୍ର ଓ ମନୋହର ସ୍ଥାନ ଅଛି; ଶୁଭ ମନ୍ୟମାନ୍ୟ ଏଠି ଆନନ୍ଦରେ ବସିପାରିବେ।” ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଶୁଭ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମହାତ୍ମନ, ନଗର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ ଏଠି ନିକଟରେ ଅଛନ୍ତି; ମୁଁ ଭାବୁଛି ତେମେ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଏଠି ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିପାରିବେ। ଲୋକମାନେ ସୀତା ଓ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଆସିବେ; ଏହି କାରଣରେ, ମୁଁ ଏଠି ବସିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। ମହାତ୍ମନ, ଦେଖନ୍ତୁ, ସେଠି ଏକ ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାନ ଅଛି; ଏଠି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ।” ଏହି ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି, ମହାତ୍ମା ଭାରଦ୍ୱାଜ ରାଘବଙ୍କୁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ—“ଏଠିରୁ ଦଶ କ୍ରୋଶ ଦୂରରେ ଏକ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ତୁମେ ଏଠି ବସିପାରିବ; ଏହା ପବିତ୍ର, ମହାଋଷିମାନେ ଏଠି ଆସନ୍ତି, ଚାରିପାଖରୁ ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର। ଏହା ଚିତ୍ରକୂଟ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଗାଁ, ଲାଙ୍ଗୁର, ବାନର ଓ ଭାଳୁ ଏଠି ତିଆରି, ଏହା ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତ ପରି। ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଚିତ୍ରକୂଟର ଶିଖର ଦେଖିପାରିବ, ସେଉଁଠି ଶୁଭ ଲାଭ କରି, ତାଙ୍କର ମନ ଅପରାଧରେ ଲିନ ହେଇନଥାଏ।