ଏହି ଦୁଃଖର ଘଣ୍ଟାରେ, ଧର୍ମ ଓ ପରଲୋକର ଭୟରୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଆଜି ଆପଣଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିବାକୁ ଚାହୁଁନି—ଏହିପରି କଥା ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଭରା ଶବ୍ଦରେ ନିର୍ଜନ ଅରଣ୍ୟରେ କହିଲେ। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ସେ ରାତିରେ ନିରବ ହୋଇ ବସି ରହିଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯିବା ପରେ, ରାମଙ୍କୁ ଏକ ନିର୍ବାପିତ ଅଗ୍ନି, କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପରି ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, “ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧା, ଆଜି ଅଯୋଧ୍ୟା ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯାଇଛି, ତୁମେ ଯିବା ପରେ ଏହା ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ରାତି ପରି ହୋଇଯାଇଛି। ଏପରି ଦୁଃଖ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ, ହେ ରାମ, କାରଣ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଶୀତା ଓ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଭସାଉଛ। ମୁଁ କିମ୍ବା ଶୀତା, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ତୁମ ବିନା ବଞ୍ଚିପାରିବୁନି, ଯେପରି ମାଛ ପାଣି ବିନା ବଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ। ମୁଁ ତ ମୋ ବାପା, ଶତୃଘ୍ନ, କିମ୍ବା ମୁନିମତି ସୁମିତ୍ରା କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ତୁମ ବିନା ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁନି।” ଏହିପରି କଥା ହେବା ପରେ, ଶୀତା ନିକଟରେ ବସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଦୁଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ପତ୍ରର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଓ ଅଧିକ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ମନରେ ଅରଣ୍ୟବାସକୁ ଗର୍ବ ଓ ଆଦର ସହିତ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଲଗିଲେ। ଏହି ନିର୍ଜନ ଅରଣ୍ୟରେ, ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ ବୀର ଶେର ଯେପରି ପାହାଡ଼ରେ ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତା ଛାଡି ଘୁରୁଥାଏ, ସେପରି ଭୟ ବା ଚିନ୍ତା ଅନୁଭବ କଲେନି। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ପରେ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚୁଅନ୍ଚାଳିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସେମାନେ ଏହି ମହାବୃକ୍ଷ ତଳେ ରାତି ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ କାଟି, ଯେତେବେଳେ ପବିତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେମାନେ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମିଶିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ, ବିଶାଳ ଓ ଘନ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମାର୍ଗରେ ଅନେକ ଦେଶ ଓ ମନୋହର ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ସେମାନେ କେବେ ଦେଖିନଥିଲେ। ଏପରି ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖି, ଦିନ ଶେଷ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ରାମ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦେଖ, ସୌମିତ୍ରି, ପ୍ରୟାଗ ନିକଟରେ ଧୂଆଁ ଉଠୁଛି—ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହା କୌଣସି ଋଷିଙ୍କର ଅଗ୍ନି, ଦେବାଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ। ନିଶ୍ଚୟ ଆମେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନାର ସଙ୍ଗମରେ ପହଁଚିଛୁ, କାରଣ ମୁଁ ଜଳର ସ୍ପନ୍ଦନ ଶବ୍ଦ ଶୁଣୁଛି। ଏଠାରେ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ କାଟିଥିବା କଠ ଦେଖୁଛି, ଓ ଭରଦ୍ୱାଜ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ ଅଛି।” ଏହିପରି କଥା ହେବା ପରେ, ଦୁଇ ଧନୁର୍ଧର ଆନନ୍ଦରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ି, ଦିନ ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ ଗଙ୍ଗା ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଁଚିଲେ। ରାମ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଁଚି, ହଳକା ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହାତୀ, ହରିଣ, ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଏବଂ ତା’ପରେ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ତିନିଜଣ—ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶୀତା—ଋଷିଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କରି ଦୂରରୁ ଦଢ଼ିଲେ। ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ, ସେମାନେ ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ। ଋଷିଙ୍କର ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଦେଖି, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶୀତା ଭକ୍ତି ସହିତ ଅଞ୍ଜଳି ଯୋଗେ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ତା’ପରେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ଭାବରେ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଇ କହିଲେ, “ମୁଁ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର। ଏହି ମୋ ଭାର୍ୟା ବିଧେହୀ, ଜନକଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ କନ୍ୟା, ନିର୍ମଳ ଚରିତ୍ର, ମୋ ସହ ଏହି ଅରଣ୍ୟବାସକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ସୌମିତ୍ରି ମୋ ଭାଇ, ଯିଏ ବାପାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୋ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଛି, ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ମୋ ସହ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ମୁଁ ଏବେ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ଏହି ତପୋବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ମୂଳ ଫଳ ଖାଇ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବି।” ଏହି ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଋଷି ଏକ ଗାଈ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଜଳ ଆଣି ଦେଲେ। ତା’ପରେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଦେହରେ ତିନିଜଣଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅରଣ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦେଲେ, ଏବଂ ବସିବା ପାଇଁ ଜଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ ତିଆରି କଲେ। ହରିଣ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମୁନିମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଲେ। ଏହି ଆତିଥ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ରାଘବଙ୍କୁ ବସାଇ, ତା’ପରେ ଭରଦ୍ୱାଜ ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ: “ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ତୁମକୁ ଏଠାରେ ଦେଖିଲି। ତୁମର ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ବନବାସ ଶୁଣିଛି। ଏଠାରେ ଦୁଇ ମହାନଦୀର ସଙ୍ଗମରେ ଏକ ନିର୍ବିକ୍ଷିପ୍ତ, ପବିତ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ସ୍ଥାନ ଅଛି; ତୁମେ ଏଠାରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସିପାରିବେ।” ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଘବ କହିଲେ, “ହେ ମୁନି, ନଗର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ନିକଟରେ ଅଛନ୍ତି; ମୋତେ ଏଠାରେ ଦେଖି, ସେମାନେ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିପାରନ୍ତି। ଲୋକମାନେ ମୋ ଓ ବିଧେହୀକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିବେ; ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ଏଠାରେ ବସିବାକୁ ଚାହୁଁନି। ହେ ମୁନି, ଦେଖନ୍ତୁ, ସେ ଚୂଡ଼ାନ୍ତରେ ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥଳ ଅଛି; ସେଠାରେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ବିଧେହୀ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ।” ଏହି ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି, ମହାମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ, “ଏଠାରୁ ଦଶ କ୍ରୋଶ ଦୂରରେ ଏକ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ବସିପାରିବ; ଏହା ପବିତ୍ର, ମହାମୁନିମାନେ ଯାଉଥିବା, ସବୁଦିକୁ ମନୋହର। ଏହାକୁ ଚିତ୍ରକୂଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଗାଈ, ବାନର, ମାକଡ଼, ଭାଲୁ ଭରିଥିବା ଏହି ପାହାଡ଼ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତ ପରି ଅପୂର୍ବ ଅନୁଭୂତି ଦେଉଛି।