ଏକ ଶୂନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ, ରାମ ଦୁଃଖରେ ଭରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସାଉମିତ୍ରି, କେହି ମହିଳା ମୋତେ ଭଳି ପୁଅ କେବେ ଜନ୍ମ ଦେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଯିଏ ନିରନ୍ତର ଦୁଃଖ ମାତାକୁ ଦେଇଥାଏ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ମାତା ପାଇଁ ସେ ଶାଳିକ ପକ୍ଷୀ ପରି ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଯାହାର କଥା ଶୁଣି ଶତ୍ରୁଙ୍କର ପରି ତାଙ୍କର ତୀର ଗଣନା କରିଥାନ୍ତି। ମୁଁ କଣ ଉପକାର କରିପାରିବି, ଦୁଃଖରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ମୋ ମାତା ପାଇଁ, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଛନ୍ତି, ମୁଁ କିଛି କରିପାରିବି ନାହିଁ। ମୋ ମାତା କୌଶଳ୍ୟା, ମୋର ବିୟୋଗରେ, ଏକ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ପଡି ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖରେ ପଡିଛନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଏକା ଏଯୋଧ୍ୟାକୁ ବି ଜିତିପାରିବି, ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ବି ବାଣରେ ଜିତିପାରିବି, କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରଭାବ ବ୍ୟର୍ଥ। ଅଧର୍ମ ଓ ପରଲୋକର ଭୟରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଆଜି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରୁନାହିଁ।” ଏଭଳି ଦୁଃଖର ଅନେକ କଥା କହି, ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ ରାତିରେ ନିରବ ହେବା ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, “ଏଯୋଧ୍ୟା ଆଜି ଅନ୍ଧାର, ତୁମେ ନଥିବାରେ ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ରାତି ପରି। ରାମ, ତୁମେ ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଶୀତା ଓ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପଡିଯାଉଛୁ। ଶୀତା ଓ ମୁଁ, ତୁମେ ନଥିଲେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବୁ ନାହିଁ, ମାଛ ପାଣି ଛାଡିଲେ ଭଳି। ମୁଁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ମୋ ନିଜ ପିତା, ଶତୃଘ୍ନ, ସୁମିତ୍ରା କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଖିବାକୁ, ତୁମେ ନଥିଲେ।” ଏପରେ, ଦୁଇ ଭାଇ ଶୀତାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ପତ୍ର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଓ ଅଧିକ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ବନବାସର ଜୀବନକୁ ସମ୍ମାନରେ ଗ୍ରହଣ କରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧର୍ମରେ ନିବେଶିତ ହେଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରିଲେ। ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ, ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ ଶୂନ୍ୟ ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତା ବିନା, ପାହାଡ଼ରେ ବିହାର କରୁଥିବା ସିଂହ ପରି ରହିଲେ। ଏଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଂଶ ଚାଲିଛି—ପଞ୍ଚାଶି ଚାପ୍ଟର ପରେ ଚଉନ୍ତିଶ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ରାତି କାଟି, ପ୍ରଭାତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲାପରେ, ତିନିଜଣ ଏଠାରୁ ଯାତ୍ରା କରିଲେ। ସେମାନେ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମିଶିଥିବା ସ୍ଥାନ ଦିଗରେ ଗଲେ, ବଡ଼ ଓ ଘନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ଆଗକୁ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ଅନେକ ଦେଶ ଓ ମନୋହର ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ଏମିତି ଦୃଶ୍ୟ ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଦେଖିନଥିଲେ। ଏହି ଯାତ୍ରାରେ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖି, ଦିନ ସାରିଯିବା ସମୟରେ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସାଉମିତ୍ରି, ପ୍ରୟାଗ ନିକଟରେ ଧୂଆଁ ଉଠୁଛି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହା ଏକ ଋଷିଙ୍କର ଅଗ୍ନି, ଦିବ୍ୟ ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ। ନିଶ୍ଚୟ, ଆମେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମିଳନ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ, କାରଣ ମୁଁ ଜଳର ଶବ୍ଦ ଶୁଣୁଛି। ଏଠାରେ ବନବାସୀଙ୍କର ଫାଟିଥିବା କାଠ ଦେଖିପାରୁଛି, ଏବଂ ଭରଦ୍ୱାଜ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖିପାରୁଛି।” ଏହିପରେ, ଦୁଇ ଧନୁର୍ଧର ଆନନ୍ଦରେ ଚାଲି, ଦିନ ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମିଳନ ସ୍ଥାନର ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାମ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି ଏକ ମାନ୍ଦ ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲା, ଏବଂ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ତିନିଜଣ ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ମହାତ୍ମା ଋଷିଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ଦେଖିଲେ, ତିନିଜଣ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଦୂରରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ କଲେ। ସେମାନେ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତପସ୍ୟାରେ ନିବେଶିତ ଋଷିଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଦୃଢ଼ତାରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶୀତା ସମ୍ମାନରେ ହାତ ଜୋଡି ଋଷିଙ୍କର ଅଗ୍ନିକୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ତାପରେ ରାମ ଋଷିଙ୍କୁ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଇ କହିଲେ, “ମହାନ, ଆମେ ଦଶରଥଙ୍କର ପୁଅ—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏହି ମୋ ଜନକଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ, ନିର୍ମଳ ଶୀତା; ସେ ମୋ ସହ ବନବାସରେ ଆସିଛନ୍ତି। ସାଉମିତ୍ରି, ମୋ ଛୋଟ ଭାଇ, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନବାସକୁ ପଠାଯାଇଛନ୍ତି; ସେ ମୋ ସହ ବନକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ମହାନ, ଆମେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ତପସ୍ୟାର ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ଏଠାରେ ଆମେ ମୂଳ ଫଳ ଖାଇ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା।” ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଋଷି ଏକ ଗାଁ, ହବିଷ୍ୟ ଓ ପାଣି ଆଣି ଦେଲେ। ତପସ୍ୟାରେ ତିବ୍ର ରହିଥିବା ଋଷି ତିନିଜଣଙ୍କୁ ବନ ଖାଦ୍ୟ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ନିବାସ ମଧ୍ୟ ତିଆରି କଲେ। ହରିଣ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଦେଲେ। ଭରଦ୍ୱାଜ ରାଘବଙ୍କୁ ବସାଇ, ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ, “କକୁତ୍ସ୍ଥ ଉତ୍ତରଧିକାରୀ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ତୁମକୁ ଏଠାରେ ଦେଖୁଛି; ତୁମ ବନବାସ ଅନ୍ୟାୟ। ଏଠି ଦୁଇ ମହାନଦୀ ମିଳନ ସ୍ଥାନରେ ଏକ ନିର୍ମଳ ଓ ମନୋହର ସ୍ଥାନ ଅଛି; ତୁମେ ଏଠାରେ ଖୁସିରେ ବସିବା।" ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଲରେ ନିବେଶିତ ହୋଇ, ଶୁଭ କଥା କହିଲେ, “ମହାନ, ଏଯୋଧ୍ୟା ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକ ଏଠାରେ ନିକଟରେ ଅଛନ୍ତି; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତାଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଦେଖିଲେ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିବେ।