ଏହି ଅନ୍ଧାର ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ରାମ ଦେଖିଲେ, କୈକେୟୀ କେମିତି ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବରେ ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରି ପାରନ୍ତି—ସେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ମାଆଁ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବରତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିଦେଇପାରନ୍ତି। ରାମଙ୍କର ମନ ଭାରି ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିଲା। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ କିଛି ମାଆଁମାନେ ନିଜ ସନ୍ତାନଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ କିଛି ଅପରାଧ କରିଥିଲେ ବୋଲି ଲାଗିଲା, ଏହି ଦୁଃଖ ଏବେ ମୋର ମାଆଁ ଉପରେ ଆସିଛି। କୌଶଲ୍ୟା ଏତେ ଦିନ ମୋତେ ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ପାଳିଲେ, ଏବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ତାଙ୍କ ପ୍ରେମର ଫଳ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିତ କରିଦେଲି—ମୋ ପରି ଜଣେ ପୁଅ କେହି ଜନ୍ମ ନେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ। ହେ ସୌମିତ୍ରି, ମୋର ମାଆଁ ପାଇଁ ତ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଶାରୀକା ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ମୋଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ତିନି କଥା କହୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଶତୃରୁ ଆଣିଥିବା ଟିଆର ପାଞ୍ଜା ଗଣିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଭଲପାଆନ୍ତି। ଏମିତି ଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ଏମିତି ଅସମର୍ଥ ପୁଅ କ’ଣ ଉପକାର କରିପାରିବି? ମୋର ଦୁଃଖିତ ମାଆଁ ପାଇଁ ମୋ ଉପସ୍ଥିତିର କ’ଣ ଦରକାର? ମୋ ଅଭାବରେ ମୋର ମାଆଁ କୌଶଲ୍ୟା ଅତି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି, ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ବୁଡ଼ିଯାଇଛନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଚାହାଲେ ଏକା ଏଯୋଧ୍ୟାକୁ ବା ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ ଧନୁଷବାଣରେ ଜୟ କରିପାରିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ପରାକ୍ରମର କ’ଣ ଉପଯୋଗ? ଅଧର୍ମ ଓ ପରଲୋକର ଭୟରୁ, ଏହି ଦିନ ମୁଁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ନେଉନାହିଁ। ଏପରି ଅନେକ ଦୁଃଖର କଥା ଏକାନ୍ତ ଅରଣ୍ୟରେ ରାମ କହିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଅଶୁନେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ସେ ରାତିରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବସିଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ଏହି ଶୋକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେଉଁଠି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ—ଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଧା, ଆଜି ଏଯୋଧ୍ୟା ତୁମ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଚାନ୍ଦ୍ରହୀନ ରାତି ପରି ନିର୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଯାଇଛି। ଏପରି ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହା ଦେଖି ସୀତା ଓ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଉତ୍ସର୍ଜିତ ହେଉଛୁ। ରାଘବ, ତୁମ ବିନା ମୁଁ କିମ୍ବା ସୀତା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବିନାହିଁ, ଯେପରି ମାଛ ପାଣି ଛାଡ଼ି ବଞ୍ଚିପାରେନାହିଁ। ମୁଁ ଚାହେଁ ନାହିଁ ମୋ ପିତା, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତପସ୍ୱିନୀ ସୁମିତ୍ରା କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ, ଯଦି ତୁମେ ନାହାଁ। ଏପରି ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ କଥା ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, ତା’ପରେ ଦୁଇ ଭାଇ ସୀତାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ପତ୍ରର ଶୟ୍ୟାରେ ଶୋଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଓ ଆଶ୍ୱାସନଦାୟକ କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଅରଣ୍ୟଜୀବନକୁ ଗଭୀର ଆଦରରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହି ଏକାନ୍ତ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ ବୀର, ପାହାଡ଼ ଉପଟିକାରେ ଘୁରୁଥିବା ସିଂହ ପରି, କୌଣସି ଭୟ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ଅନୁଭବ କଲେନାହିଁ। ଏଉଁପରି ଏକ ରାତି ଶାନ୍ତିରେ ବିତିଗଲା। ପରେ, ଦିନ ଆଲୋକିତ ହେବା ସହ ତାଙ୍କମାନେ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳରୁ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେମାନେ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମିଶିଥିବା ସ୍ଥାନ ଦିଗରେ ଗଲେ, ଏବଂ ଏକ ବିଶାଳ ଏବଂ ଘନ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ସେମାନେ ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ମନୋହର ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖିନଥିଲେ। ଦିନ ଶେଷ ହେଉଥିବାବେଳେ ରାମ, ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦେଖ, ପ୍ରୟାଗ ନିକଟରେ କୁହୁଡ଼ ଉଠୁଛି; ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହା କୌଣସି ଋଷିଙ୍କ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡର ଧୂଆଁ—ଏହା ଦିବ୍ୟ ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ। ଏଠାରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସଙ୍ଗମ ଅଛି, କାରଣ ମୁଁ ପାଣିର ଧ୍ୱନି ଶୁଣୁଛି। ଏଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖାଯାଉଛି, ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ କାଠ ଚିରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏଠି ଭରଦ୍ୱାଜ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ।” ଏପରି ଆନନ୍ଦରେ ଦୁଇ ବନବାସୀ ଧନୁର୍ଧର, ଦିନ ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ସହିତ, ଦୂରରୁ ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଅନେକ ଶିଷ୍ୟ, ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତପସ୍ୟୀ ଥିଲେ। ଋଷିଙ୍କ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଦେଖି, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ତା’ପରେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ, ଋଷିଙ୍କୁ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଇ କହିଲେ, “ମୁଁ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ, ଏହି ମୋ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏହି ମୋ ଭାର୍ୟା, ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ବୈଦେହୀ, ସେ ମୋ ସହ ଏହି ଅରଣ୍ୟ ତପସ୍ୟାରେ ଯୋଗ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହି ସୌମିତ୍ରି, ମୋ ଭାଇ, ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୋ ସହ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ପ୍ରଭୁ, ପିତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଆମେ ଏହି ତପୋବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛୁ, ଏଠି ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରି ଧର୍ମାଚରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।” ଏହା ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜ ଏକ ଗଈ, ଆହୁତି ଓ ଜଳ ଆଣି ଦେଲେ। ତାପରେ ତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅରଣ୍ୟ ଭୋଜ୍ୟ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦେଇ, ଏକ ଶୟ୍ୟା ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତପସ୍ୟୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ, ଋଷି ଆଗମନ କରିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଆଦର ସହ ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ଏହି ସମ୍ମାନ ଓ ଉପହାର ଗ୍ରହଣ କରି, ରାଘବ ଉପବେଶ କଲେ। ତା’ପରେ ଭରଦ୍ୱାଜ ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ, “ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ, ବହୁ ଦିନ ପରେ ତୁମକୁ ଏଠି ଦେଖିଲି। ତୁମ ବନବାସ ନିଷ୍ପ୍ରୟୋଜନ ଅଟୁଟ ଶୁଣିଛି।” ଏଭଳି ଭାବରେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଆରଣ୍ୟ ଯାତ୍ରା ଏବଂ ଭରଦ୍ୱାଜ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଉତ୍ତମ ଆତିଥ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଘଟଣା ଘଟିଗଲା।