ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ସମୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ କେବଳ ସୀତାଙ୍କୁ ସହ ଦଣ୍ଡକାକୁ ଯିବି; ତୁମେ ଘରେ ରୁହି ମୋତେ ଅସହାୟ ମାଆଁ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କର ରକ୍ଷା କରିବା। କୈକେୟୀଙ୍କ ମନରେ ଦୁଷ୍ଟତା ଥିବାରୁ ସେ ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ, ଏବଂ ମୋର ମାଆଁକୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ବର୍ତ୍ତଙ୍ଗୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିଦେଇପାରେ। ନିଶ୍ଚୟ, ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ କିଛି ମାଆଁମାନେ ପୁଅଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ କିଛି କରିଥିଲେ, ଏହି ଦୁଃଖ ଏବେ ମୋର ମାଆଁ ଉପରେ ଆସିଛି। ଯେଉଁ କୌଶଳ୍ୟା ଏତେ ବର୍ଷ ଧରି ଦୁଃଖ ସହି ମୋତେ ବଡ କଲେ, ସେ ଏବେ ମୋର ଫଳ ଦେଖିବା ବେଳେ ମୋତେ ହରାଇଲେ—ମୋତେ ଲଜ୍ଜା। ଏପରି ପୁଅ ଯେଉଁଥିରେ ମାଆଁକୁ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ମିଳେ, ଏପରି ପୁଅ କାହାରି ଜନ୍ମ ହେଉ ନାହିଁ, ସଉମିତ୍ରି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋତେ ଲାଗେ ମାଆଁଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଶାରିକା ପକ୍ଷୀ ବଧୁତା ଆଦରଣୀୟ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଶତୃପକ୍ଷୀ ଟିକିରି ଗଣିବା ସମୟରେ ଶାରିକାର କଥା ଶୁଣନ୍ତି। ମୋ ପରି ପୁଅ ଯଦି ମାଆଁଙ୍କ ଦୁଃଖ କମେଇପାରୁନାହିଁ, ତେବେ ମୋର ମାଆଁଙ୍କ ପାଇଁ ମୋ ସ୍ଥାନ କ’ଣ? ଏବେ ମୋର ଅଭାବରେ କୌଶଳ୍ୟା ଅତି ଦୁଃଖରେ ବିଲିନ ହୋଇ, ଶୋକସାଗରରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଚାହିଲେ ଏକା ଏଯୋଧ୍ୟା କିମ୍ବା ପୃଥିବୀକୁ ବଣ୍ଡୁକରେ ଜିତିପାରିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଶୌର୍ୟର କିଛି ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ଧର୍ମ ଓ ପରଲୋକ ଭୟରୁ ମୁଁ ଏଯିଁ ଆଜି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଗ୍ରହଣ କରୁନାହିଁ, ହେ ନିର୍ମଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ।” ଏପରି ଦୁଃଖ ଭରା କଥା ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ କହି, ରାମ ନିଶାରେ ନିରବ ହୋଇ ଅଂଶୁଭରା ମୁହଁରେ ବସି ରହିଲେ। ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହେବା ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତବନ୍ତ କଲେ—“ହେ ଶୂରବୀର, ଆଜି ତୁମେ ନଥିବାରୁ ଏଯୋଧ୍ୟା ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ରାତି ପରି ଅନ୍ଧକାର ଓ ନିର୍ଜୀବ। ଏପରି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ତୁମେ ଏଭଳି କଲେ ସୀତା ଓ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯିବୁ। ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ନଥିଲେ ମୁଁ ବା ସୀତା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବୁନାହିଁ, ଯେପରି ମାଛ ଜଳ ବିନା ବଞ୍ଚିପାରେନାହିଁ। ତୁମେ ନଥିବାରେ ମୁଁ ପିତା, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତପସ୍ବିନୀ ସୁମିତ୍ରା କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନାହିଁ।” ଏଭଳି କଥା ହେବା ପରେ, ସୀତା ଅଳ୍ପ ଦୂରରେ ବସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଦୁଇ ଭାଇ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ଶୁଇଲେ, ପତ୍ର ଶଯ୍ୟାରେ ଶରଣ ନେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଓ ଅର୍ବୁଦ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ମନେ ଧୃତି ଆଣି ଅରଣ୍ୟ ଜୀବନକୁ ଗୌରବ ସହ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଧର୍ମ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ। ଏହି ନିର୍ଜନ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ ସିଂହ ପରି କୌଣସି ଭୟ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ଅନୁଭବ କଲେନାହିଁ। ଏହିପରି ଭାବରେ ଏକ ରାତି ଶାନ୍ତିରେ କଟାଇ, ଯେତେବେଳେ ପବିତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ, ସେମାନେ ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେମାନେ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନାର ସଙ୍ଗମ ସ୍ଥଳ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ଏକ ବିଶାଳ ଓ ଘନ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ମାର୍ଗରେ ଅନେକ ଦେଶ ଓ ଆକର୍ଷକ ସ୍ଥଳ ଦେଖି, ଅନନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଦିନ ଶେଷ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା, ରାମ ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦେଖ, ପ୍ରୟାଗ ନିକଟରେ ଧୂଆଁ ଉଠୁଛି—ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ କୌଣସି ଋଷିଙ୍କର, ଦିବ୍ୟ ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ। ନିଶ୍ଚୟ ଆମେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନାର ସଙ୍ଗମ ପହଞ୍ଚିଛୁ, କାରଣ ମୁଁ ଜଳର ଧ୍ୱନି ଶୁଣୁଛି। ଏଠାରେ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ କାଟିଥିବା କଠ ଦେଖ, ଏବଂ ଭରଦ୍ୱାଜ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖିପାରୁଛୁ।” ଏହିପରି ଦେଖି, ଦୁଇ ଧନୁର୍ଧର ଖୁସି ହୋଇ ଦିନ ଶେଷରେ ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ଅବସ୍ଥିତ ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଅଶ୍ରମ ପ୍ରବେଶ କରି ରାମ ଏକ ସମୟ ହେଉଁଝିଏ ମୃଗପକ୍ଷୀମାନେ ଉତ୍କଳିତ ହେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ପରେ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ।