ରାମ ଦୁଃଖ ଭରା କଣ୍ଠରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋର କାରଣରୁ ମା ଶୁମିତ୍ରା କେହିପରି ଦୁଃଖରେ ରହିବେ ନାହିଁ; ତୁମେ ଯଥାସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଯିବା। ମୁଁ ସୀତାଙ୍କୁ ସହିତ ଏକା ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି; ତୁମେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଅସହାୟ ମା'ଙ୍କୁ ସମ୍ଭାଳିବା। କୈକେୟୀ ଦୁଷ୍ଟ ମନରେ ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ; ସେ ବରତଙ୍କୁ ମୋର ମା' କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଇପାରେ, ଯେଉଁ ବରତ ଧର୍ମଜ୍ଞ। କିଛି ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ, ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିଥିବା ମା'ମାନେ କିଛି କରିଥିଲେ; ଏହି ଦୁଃଖ ଏବେ ମୋର ମା' କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଆସିଛି। ଯେଉଁ କୌଶଳ୍ୟା ଦୀର୍ଘ କଷ୍ଟରେ ମୋତେ ପାଳିଥିଲେ, ସେ ଏବେ ମୋତେ ହରାଇ ଲାଭର ସମୟରେ ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ—ମୋ ପରି ଲଜ୍ଜା ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ନ ମିଳୁ। ସଉମିତ୍ରି, କେହି ମା' କେହି ପୁତ୍ର କୁ ମୋ ପରି ଜନ୍ମ ଦେଉ ନାହିଁ, ଯେଉଁ ମା'ଙ୍କୁ ଅନ୍ତହୀନ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ମା'ଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଶାରିକା ପକ୍ଷୀ ମୋଠାରୁ ବେଶି ଆପଣ; ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ପରି ଟିଆ ପକ୍ଷୀର ଆଙ୍ଗୁଠି ଗଣନା କରୁଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣାଯାଏ। ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରୁଥିବା ଶୂରବୀର, ମୁଁ ମା'ଙ୍କୁ କି କାମର? ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କିଛି ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରି ନାହିଁ, ଯେଉଁ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି। ମୋର ମା' କୌଶଳ୍ୟା ମୋତେ ହରାଇ, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଯାଇଛନ୍ତି, ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ପଡ଼ି ଅଛନ୍ତି। ଏକା ଥିଲେ ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟା ଓ ପୃଥିବୀକୁ ମୋର ତୀରରେ ଜୟ କରିପାରିଥାନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ପ୍ରତାପର କିଛି ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ଅଧର୍ମ ଓ ପରଲୋକର ଭୟରେ, ଓ ପାପରହିନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଦିନ ମୁଁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରୁ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଦୁଃଖଭରା କଥା ବନରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯାଏ ରାମ କହିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଗଲା, ରାତିରେ ଚୁପ୍ଚାପ ବସି ରହିଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଶାନ୍ତ ହେବା ପରି, ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ନ ଥିବା ପରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ। "ଏହି ଦିନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଧା, ତୁମେ ଚାଲିଯିବା ପରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଅନ୍ଧାର ହେଇଯାଇଛି, ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ରାତି ପରି। ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ରାମ; ତୁମେ ସୀତା ଓ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଡୁବାଉଛ। ରାଘବ, ସୀତା ଓ ମୁଁ ତୁମ୍ବିନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବୁ ନାହିଁ; ଜଳରୁ ମাছ ଉଠାଇଲେ ଯେପରି ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରେ ନାହିଁ। ମୁଁ ମୋ ପିତା, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତପସ୍ବିନୀ ଶୁମିତ୍ରା, କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ଯଦି ସେଠାରେ ତୁମେ ନାହିଁ।" ସୀତା ନିକଟରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ଦୁଇ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭାଇ ଏକ ଡାଲି ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ଶୋଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଓ ଅଧିକ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ମନେ ନିବେଦିତ ହେଇ ବନଜୀବନକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧର୍ମରେ ନିବେଶ ହେଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା କଲେ। ସେହି ବନରେ, ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ ଶୂରବୀର ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଭୟ ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ, ପାହାଡ଼ରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ସିଂହ ପରି। ଏବେ ତୁମେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣ ର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଦ୍ଧ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ। ସେହି ବଡ଼ ବୃକ୍ଷ ତଳେ ରାତି ନିରାପଦ ଭାବରେ କାଟି, ନିର୍ମଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ପରେ, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ତିନିଜଣ ଚାଲିଗଲେ। ସେମାନେ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନାର ସଂଗମ ସ୍ଥଳ ଦିଗରେ ଗଲେ, ବଡ଼ ଦଢ଼ ଓ ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଯାତ୍ରାରେ ସେମାନେ ଅନେକ ଦେଶ ଓ ରମ୍ୟ ସ୍ଥଳ ଦେଖିଲେ, ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଦେଖିନଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖି, ଦିନ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ରାମ ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସଉମିତ୍ରି, ପ୍ରୟାଗ ନିକଟରେ ଧୂଆଁ ଉଠୁଛି; ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହି ଏକ ଋଷିଙ୍କର ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି, ଦିବ୍ୟ ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ। ନିଶ୍ଚୟ ଆମେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନାର ସଂଗମକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ, କାରଣ ମୁଁ ଜଳ ଉପରେ ଜଳର ଧ୍ୱନି ଶୁଣୁଛି। ଏଠାରେ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଚାଲିକା ଦାଉ କରିଛନ୍ତି, ଓ ଭୃଗୁବଂଶୀ ଭୃଗୁବଜ୍ ଋଷିଙ୍କର ଆଶ୍ରମରେ ବହୁ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖାଯାଏ।" ଦିନ ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ, ଦୁଇ ଧନୁର୍ଧର ଆନନ୍ଦରେ ଚାଲି, ଗଙ୍ଗା ଯମୁନା ସଂଗମରେ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାମ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟରେ ଦୌଡ଼ିଗଲେ, ଏକ ଦିନ ଚାଲି ବୃହଦ୍ବଜ ଋଷିଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଯାଇଲେ। ତିନିଜଣ, ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁ, ଆଶ୍ରମରେ ଯୋଗାଯୋଗ କଲେ, ଦୂରରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଋଷିଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ଘେରି ରଖିଥିବା, ନିଶ୍ଚଳ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଋଷିଙ୍କର ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ଦେଖି, ରାମ, ସଉମିତ୍ରି ଓ ସୀତା ନମ୍ରତାରେ ଯୋଗ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶ୍ରୀମୁଖ କରି ନମସ୍କାର କଲେ। ତାପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାମ ଋଷିଙ୍କୁ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଲେ: "ପୂଜ୍ୟ, ଆମେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏହି ମୋର ଜନକର ଧର୍ମଜ୍ଞ କନ୍ୟା, ନିର୍ମଳ ସୀତା; ସେ ମୋ ସହିତ ଏହି ତପସ୍ୟାର ବନକୁ ଆସିଛି। ଏହି ସଉମିତ୍ରି, ମୋର ପ୍ରିୟ ଭାଇ, ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼, ପିତାଙ୍କ ନିର୍ଦେଶରେ ମୋ ସହିତ ବନକୁ ଆସିଛି। ପୂଜ୍ୟ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆମେ ତପସ୍ୟାର ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା; ଏଠାରେ ମୁଁ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରି, କେବଳ ଧର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବି।" ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ରାଜକୁମାରଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଋଷି ଏକ ଗାଁ, ଅନ୍ନ ଓ ଜଳ ଆଣି ଦେଲେ। ତପସ୍ୟାରେ ଦଗ୍ଧ ଋଷି ତିନିଜଣଙ୍କୁ ବନର ଭୋଜ୍ୟ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ରହିବା ପାଇଁ ଏକ ନିବାସ ତିଆରି କଲେ। ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ ଓ ତପସ୍ବୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ରଖି, ଋଷି ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ଉପଚାର କଲେ।