ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଏହିପରି କହିଲେ—“ଭାରତ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ। ସେ ତାଙ୍କର ଭାର୍ୟା ସହିତ କୋଶଳର ସମ୍ପଦମୟ ରାଜ୍ୟର ସ୍ୱାଧୀନ ଶାସକ ହେବ। ଆମ ପିତା ଦଶରଥ ବୃଦ୍ଧ ହେଇଯାଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିବି, ଏହି ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟର ମୁଖ କେବଳ ଭାରତ ହେବେ। ଯେଉଁମାନେ ଧନ ଓ ଧର୍ମକୁ ଛାଡି କାମନା ପଛରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ଦଶରଥ ମହାରାଜଙ୍କ ପରି। ମୋ ମନେ ହୁଏ, କୈକେୟୀ ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତ, ମୋର ବନବାସ ଓ ଭାରତ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ଏହି କୌଶଳ କରିଛନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ଆଶା କରେ, ନିଜ ଭାଗ୍ୟରେ ମସ୍ତ ହୋଇଥିବା କୈକେୟୀ, କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ମୋ ଦ୍ୱାରା କଷ୍ଟ ଦେଇବେ ନାହିଁ। ମୋ ଦ୍ୱାରା ରାଣୀ ସୁମିତ୍ରା ଦୁଃଖରେ ରୁହନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସମୟ ଆସିଲେ ତୁମେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଯିବା। ମୁଁ ଏକାକି ସୀତା ସହିତ ଦଣ୍ଡକ ଯିବି; ଯେଉଁ ମାତା ଏକାକି ରହିଯିବେ, ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। କୈକେୟୀ ଦୁଷ୍ଟତା କରି ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରିପାରନ୍ତି; ସେ ମୋ ମାତାଙ୍କୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭାରତଙ୍କ ହାତକୁ ଦେଇଦେଇପାରନ୍ତି। କିଛି ଅଗ୍ରଜନ୍ମରେ, ପୁତ୍ରବିୟୋଗିନୀ ମହିଳାମାନେ କିଛି କରିଥିଲେ ହେବ, ଏହି ଦୁଃଖ ଏବେ ମୋ ମାତାଙ୍କୁ ଆସିଛି। ମୋତେ ଜେଉଁ କୌଶଲ୍ୟା ଏତେ କଷ୍ଟରେ ଲାଳନା-ପାଳନା କଲେ, ସେ ଏବେ ଫଳ ପାଇବା ବେଳେ ମୋରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ—ମୋ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା। ଏହିପରି ପୁଅ ଆଉ କୌଣସି ମହିଳା ଜନ୍ମ ଦେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଯିଏ ମାତାକୁ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋତେ ମନେ ହୁଏ, ତାଙ୍କର ପାଳିତ ଚଢ଼େଇ ପକ୍ଷୀ ମୋ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ; ମୋ ମାତା ଶତ୍ରୁର ପାରା ଗଣିବାବେଳେ ସେ ପକ୍ଷୀର କଥା ଶୁଣନ୍ତି। ମୁଁ ମୋ ମାତା ପାଇଁ କଣ କାମର? ସେ ଦୁଃଖିତ, ମୁଁ ମାତାଙ୍କୁ କିଛି ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରୁନି। ମୋ ମାତା କୌଶଲ୍ୟା ମୋର ବିୟୋଗରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଏକ ଶୋକସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି। ଏକାକି ମୁଁ ଚାହିଲେ ଆୟୋଧ୍ୟା କିମ୍ବା ପୃଥିବୀକୁ ମୋର ବାଣରେ ଜିତିପାରିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ପ୍ରାକ୍ରମର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ଅଧର୍ମ ଓ ପରଲୋକର ଭୟ ଥିବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହିକାରଣରୁ ମୁଁ ଆଜି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରୁନି। ଏଭଳି ଦୁଃଖଭରା ଅନେକ କଥା ଏକାକି ଅରଣ୍ୟରେ କହି, ରାମ ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ ଚୁପ୍ଚାପ ରାତିରେ ବସି ରହିଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସ ଦେଲେ—“ଆଜି ଆୟୋଧ୍ୟା ତୁମ ବିନା ଅନ୍ଧକାର, ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ରାତି ପରି। ରାମ, ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ସୀତା ଓ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛୁ। ସୀତା କିମ୍ବା ମୁଁ, ରଘୁନନ୍ଦନ, ତୁମ ବିନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବୁ ନାହିଁ, ଯେପରି ମାଛ ପାଣି ବିନା ବଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ। ମୁଁ ମୋ ପିତା, ଶତୃଘ୍ନ, ତପସ୍ୱିନୀ ସୁମିତ୍ରା କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ବିନା ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।” ଏଭଳି କହି, ଦୁଇ ଭାଇ ଦୂରେ ବସିଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ପତ୍ର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଓ ଅଧିକ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଅରଣ୍ୟଜୀବନକୁ ଗୌରବ ସହିତ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ। ଏହି ନିର୍ଜନ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ ଶୂରବୀର, ସିଂହମାନେ ପରି, କୌଣସି ଭୟ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ। ଏଉଁପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚୁହତିରିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ। ଏହିପରି ଭାବେ, ସେମାନେ ଏକ ରାତି ଶାନ୍ତିରେ ବଡ଼ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ କାଟି, ଶୁଭ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପରେ, ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ। ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମିଶିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ, ଏକ ବିଶାଳ ଓ ଘନ ଅରଣ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ, ସେମାନେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ପଥେ ପଥେ ଅନେକ ଦେଶ ଓ ମନୋହର ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ସେମାନେ ପୂର୍ବେ କେବେ ଦେଖିନଥିଲେ। ଏଭଳି ଯିବା ସମୟରେ, ଦିନ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ସୌମିତ୍ରି, ପ୍ରୟାଗ ନିକଟରେ ଧୂଆଁ ଉଠୁଛି; ମୋ ମନେ ହୁଏ, ଏହା କୌଣସି ଋଷିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି, ଦେବ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଚିହ୍ନ। ନିଶ୍ଚୟ ଆମେ ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ, କାରଣ ମୁଁ ଜଳ ଉପରେ ଜଳ ପଡ଼ିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣୁଛି। ଏଠି ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ କାଟିଥିବା ଲକୁଡ଼ି ଦେଖୁଛି, ଓ ଵ୍ୟାସ ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ ଅଛି।” ଏଭଳି ଦିନ ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ, ଦୁଇ ଧନୁର୍ଧର ଖୁସିରେ ଏଗିଯାଇ, ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାମ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, କିଛି ସମୟ ଚାଲି, ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହେବାକୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ତା’ପରେ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଏହିପରି ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ଦୁଇ ନାୟକ, ସୀତା ସହିତ, ଦୂରରୁ ଦେଖି ରହିଲେ। ପ୍ରବେଶ କରି, ସେମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠା ବଡ଼ ଋଷିଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖିଲେ। ଋଷିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖି, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇଲେ। ତା’ପରେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ, ଋଷିଙ୍କୁ ପରିଚୟ ଦେଲେ—“ଭଗବନ୍, ଆମେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏହି ମୋର ଭାର୍ୟା, ବିନାପ୍ରଭା, ଜନକ ରାଜାଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ କନ୍ୟା; ସେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷୀ, ମୋ ସହିତ ଏହି ତପୋବନକୁ ଆସିଛନ୍ତି।