ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଦୁଃଖରେ ଭରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ଏହି ବୟସ୍କ ଓ ଅସହାୟ ପିତା, ଏବେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଅଧୀନ ହୋଇ, କଣ କରିବେ? ଏହି ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥା ଓ ରାଜାଙ୍କ ଅସ୍ଥିର ମନ ଦେଖି, ମୁଁ ବୁଝିପାରୁଛି ଯେ, କାମନା ଧନ ଓ ଧର୍ମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି। କିଏ ଅଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ ଏକ ନାରୀ ପାଇଁ ନିଜ ପୁଅକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ? ଯେପରି ଆମ ପିତା ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ସଦା କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିଲେ। ବସ୍ତବରେ, କୈକେୟୀପୁତ୍ର ଭରତ ସୁଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; ସେ ଏବେ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ସୁଖରେ ରହି, ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ କୋଶଳ ରାଜ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ଶାସକ ହେବେ। ପୁରୁଣା ପିତା ଓ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟର ମୁଖମଣ୍ଡଳ ଭରତ ହେବେ। ଯେଉଁମାନେ ଧନ ଓ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି କାମନାର ପଛରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ ଦ୍ରୁତ ଦୁଃଖକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ଦଶରଥ ହେଲେ। ମୋ ମନେ ହୁଏ, ମୃଦୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କୈକେୟୀ ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତ, ମୋର ବନବାସ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବା ପାଇଁ ଏଇପରି କରିଛନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ଆଶା କରେ, ସେ ନିଜ ସୁଭାଗ୍ୟରେ ମତୁଆଇ, କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ମୋ ଦ୍ୱାରା କଷ୍ଟ ଦେଉନାହିଁ। ମୋ ପାଇଁ ରାନୀ ସୁମିତ୍ରା ଦୁଃଖରେ ତଳିଯିବେ ନାହିଁ; ଏହିପରି ସମୟ ଆସିଲେ ତୁମେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଯିବା। ମୁଁ ସୀତା ସହିତ ଏକା ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି; ଯେଉଁ ମାଆ ପଛରେ ରହିବେ, ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ତୁମର, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ସତ୍ୟକୁହିଲେ, କୈକେୟୀ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଅନ୍ୟାୟ କରିପାରନ୍ତି; ସେ ମୋର ମାଆକୁ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭରତଙ୍କ ହାତକୁ ଦେଇଦେଇପାରନ୍ତି। ନିଶ୍ଚିତ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜନ୍ମରେ, ପୁଅଠାରୁ ବିୟୋଗ ପାଇଥିବା ମାନେ କିଛି କରିଥିବେ; ସେପରି ଦୁଃଖ ଏବେ ମୋର ମାଆ ଉପରେ ଆସିଛି। ଯେ କୌଶଲ୍ୟା ଏତେ ବର୍ଷ ଧରି ଦୁଃଖରେ ମୋତେ ପାଳିଲେ, ସେ ଏବେ ଫଳ ସମୟରେ ମୋ ହାରାଇଛନ୍ତି—ମୋ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା। ହେ ସୌମିତ୍ରି, କୌଣସି ମହିଳା ମୋ ପରି ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଉନାହିଁ, ଯିଏ ନିଜ ମାଆକୁ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମାଆ ପାଇଁ ସେଇ ବନ୍ଦି ଶାରିକା ପକ୍ଷୀ ମୋ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଯାହାର କଥା ସେ ଶୁଣନ୍ତି ଓ ଶତ୍ରୁ ପାରାଟିର ପାଦ ଗଣନ୍ତି। ମୁଁ ମାଆକୁ କ'ଣ କାମର? ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କିଛି ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରୁନାହିଁ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିପାରୁନାହିଁ। ନିଶ୍ଚିତ, ମୋର ମାଆ କୌଶଲ୍ୟା, ମୋ ହାରାଇ, ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶୋକରେ ପଡ଼ି, ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ତଳିଯାଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ଚାହିଲେ ଏକା ଅଯୋଧ୍ୟା, ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଜିତିପାରେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭାବ ଅର୍ଥହୀନ। ଅଧର୍ମ ଓ ପରଲୋକ ଭୟରେ, ହେ ନିଷ୍ପାପ, ଏହି ଦିନ ମୁଁ ନିଜକୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଦେଉନାହିଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏପରି ଅନେକ ଦୁଃଖର କଥା ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ ରାତିରେ କହିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁଖ ଅଶ୍ରୁରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବସିଗଲେ। ତାଙ୍କ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ—"ହେ ସେନାପତି, ଆଜି ଅଯୋଧ୍ୟା ତୁମେ ନଥିବାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ରାତି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାହୀନ। ଏପରି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ରାମ; ତୁମେ ଏଭଳି ହେଲେ, ସୀତା ଓ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛୁ। ରାଘବ, ସୀତା ବା ମୁଁ, ତୁମେ ଛାଡ଼ି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବୁ ନାହିଁ, ଯେପରି ମାଛ ପାଣି ଛାଡ଼ି ମରିଯାଏ। ମୁଁ ମୋର ପିତା, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତପସ୍ୱିନୀ ସୁମିତ୍ରା ବା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ନଥିଲେ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନାହିଁ।" ଏପରି କହି, ଦୁଇ ଭାଇ ସୀତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ପତ୍ରର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଓ ଅଧିକ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଆଦର ସହ ଅରଣ୍ୟ ଜୀବନକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ରହି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରିଲେ। ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦୁଇ ଶୂରବୀର ରଘୁବଂଶୀ ସିଂହ ପରି ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତା ବିନା ରହିଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଦୃଢ଼ତାର ରାତି ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ବିତାଇ, ଶୁଭ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲାପରେ ସେମାନେ ଏହି ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ଚଲିଗଲେ। ସେମାନେ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମିଶିଥିବା ସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଯାଇ, ବିଶାଳ ଓ ଘନ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ମହାନ ଜନମାନ୍ୟ ମାନେ ପଥେ ଅନେକ ଦେଶ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ଅପୂର୍ବ ଦୃଶ୍ୟ ଉପଭୋଗ କଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖି, ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟ ହେବାକୁ ଆସିଲା, ରାମ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଦେଖ, ସୌମିତ୍ରି, ପ୍ରୟାଗ ନିକଟରେ ଧୂଆଁ ଉଠୁଛି; ମୋତେ ଲାଗୁଛି, ଏହା କୌଣସି ଋଷିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି, ଦେବତା ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଚିହ୍ନ। ନିଶ୍ଚିତ ଆମେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ପହଞ୍ଚିଛୁ, କାରଣ ମୁଁ ଜଳର ଆଘାତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣୁଛି। ଏଠାରେ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ କାଟିଥିବା ଲକଡ଼ି ଦେଖାଯାଉଛି, ଓ ଭୃଗୁତ୍ସ୍ରେଷ୍ଠ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ ଅଛି।" ଦୁଇ ଧନୁର୍ଧର ଆନନ୍ଦରେ ଏକାଠି ଚାଲି, ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଗଙ୍ଗା ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ଥିବା ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାମ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରବେଶ କରି, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟଭିତ ହେବାକୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ କିଛି ଦୂର ଚାଲି, ଭୃଗୁତ୍ସ୍ରେଷ୍ଠ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯାଇ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ତାପରେ, ଦୁଇ ଶୂରବୀର ସୀତା ସହିତ ମହାତ୍ମା ଋଷିଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଦୂରରେ ଦଣ୍ଡାତ୍ମକ ଭାବେ ଦଢ଼ିଲେ। ପ୍ରବେଶ କରି, ସେମାନେ ଦେଖିଲେ—ବଡ଼ ଆତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କ ସିଷ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା, ନିୟମରେ ଦୃଢ଼, ଧ୍ୟାନରେ ଲଗ୍ନ, ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଥିବା।