ଭାରତଙ୍କର ଫେରିବା ଖବର ଶୁଣି, ରାମ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—ଏଇ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ରାଣୀ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଦେଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ପଛୁଆନ୍ତି ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଏହିଥିରେ ଥିଲା—ମୋ ନାହିଁ ଥିବାରେ, ବୟସ୍କ ଏବଂ ଅସହାୟ ରାଜା ଦଶରଥ, ଯିଏ ଏବେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଗ୍ରାହରେ ଚାଲିଛନ୍ତି, ସେ କଣ କରିପାରିବେ? ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି ଓ ରାଜାଙ୍କ ଅସ୍ଥିର ମନ ଦେଖି, ରାମ ଭାବିଲେ—ଇଚ୍ଛା ଧନ ଓ ଧର୍ମ ଠାରୁ ବଡ଼। ଜଣେ ଅଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଜନନୀକୁ ଛାଡ଼ି ଏଭଳି ନାରୀ ପାଇଁ ପୁଅକୁ ବିଦାୟ ଦେଇପାରିବେ? ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ପିତା ମୋତେ ଯିଏ ଏଭଳି ଅନୁଶାସନ ଦେଇଥିଲେ, ସେ ଆଜି ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭାରତ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସେ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ଆନନ୍ଦରେ କୋଶଳ ରାଜ୍ୟର ସ୍ୱାମୀ ହେବେ। ଆମ ପିତା ବୃଦ୍ଧ ଓ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିବାରୁ, ଭାରତ ଏହି ରାଜ୍ୟର ଏକମାତ୍ର ମୁଖ ହେଇଯିବେ। ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକ ଧନ ଓ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦ୍ରୁତ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ଯେପରି ଦଶରଥ ହେଲେ। ମୋ ଭାବନା ଏହି—କୈକେୟୀ ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତ, ମୋ ବନବାସ ଓ ଭାରତଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଚାହିଁ ଏଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ଆଶା କରିଏ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ ଦେଖି ମୋ ଦୁଃଖରେ କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେବେ ନାହିଁ। ମୋ ପାଇଁ ରାଜମାତା ସୁମିତ୍ରା ଦୁଃଖରେ ନ ପଡ଼ନ୍ତୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯଥାସମୟରେ ତୁମେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଯିବା। ମୁଁ ଏକା ଶୀତା ସହିତ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି; ଯିଏ ମାତା ଏକା ରହିଯିବେ, ତୁମେ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷା କରିବା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। କୈକେୟୀ ଦୁଷ୍ଟତାରେ କିଛି ଅନ୍ୟାୟ କରିପାରନ୍ତି; ଶାୟଦ ମୋ ମାତାଙ୍କୁ ଭାରତଙ୍କ ହସ୍ତେ ଦେଇଦେଇପାରନ୍ତି। ଶାୟଦ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜନ୍ମରେ ପୁଅ ଠାରୁ ଛିନାଯିବା ମହିଳାମାନେ କିଛି କରିଥିଲେ; ଏଇ ଦୁଃଖ ଆଜି ମୋ ମାତାରେ ଆସିଛି। କୌଶଲ୍ୟା ଯିଏ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖରେ ମୋତେ ଲାଲନା କଲେ, ସେ ଆଜି ମୋ ନାହିଁ ଥିବାରେ ତାଙ୍କର ଫଳ ନ ପାଇଁ—ମୋ ଉପରେ ଲଜ୍ଜା। ଏପରି ପୁଅ କେବେ ଜନ୍ମ ନ ନେଉନ୍ତୁ, ସଉମିତ୍ରି, ଯିଏ ମାତାକୁ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଭାବେ ମାତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଶାଳିକା ପକ୍ଷୀ ଠାରୁ କମ୍ ପ୍ରିୟ, ଯାହାର କଥା ଶୁଣି ତିନି ଶତ୍ରୁ ପରାକ୍ରମୀ ଟିଆର ତଳ ଗଣନା କରନ୍ତି। ମୁଁ ମୋର ଦୁଃଖିତ ମାତା ପାଇଁ କିଛି କରିପାରୁନି, ଏଇଥିରେ ମୋର ଥିବା କ'ଣ ଉପକାର? ମୋ କୌଶଲ୍ୟା ମାତା ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ବିଯୁକ୍ତ, ଅତି ଦୁଃଖରେ ଏକ ଶୋକ ସାଗରରେ ଲୁହାଉଛନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଚାହାଇଲେ ଏକା ଅୟୋଧ୍ୟା ଓ ପୃଥିବୀକୁ ମୋ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଜିତିପାରିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭାବ ଅର୍ଥହୀନ। ଅଧର୍ମ ଓ ପରଲୋକ ଭୟରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହିଦିନ ମୁଁ ଆତ୍ମାବିଷେକ କରୁନାହିଁ। ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଭରା କଥା ଏକା ଅରଣ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ କହି, ରାମ ଲୁହାରେ ଭିଜା ମୁହଁରେ ଚୁପଚାପ ବସିଗଲେ। ରାମଙ୍କ ଏଇ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ—ଏଇ ରାମ, ତୁମେ ନଥିବାରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ରାତି ପରି ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଗଲା। ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଶୀତା ଓ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ କରୁଛ। ରାଘବ, ଶୀତା ଓ ମୁଁ ତୁମ୍ବିନା କ୍ଷଣମାତ୍ର ରହିପାରିବୁନାହିଁ, ଯେପରି ମାଛ ପାଣି ଛାଡ଼ି ବଞ୍ଚିପାରେନାହିଁ। ମୁଁ ମୋ ପିତା, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତପସ୍ବିନୀ ସୁମିତ୍ରା କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ତୁମ ବିନା ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। ଏପରି କଥା ହେବା ପରେ, ଶୀତା ନିକଟରେ ବସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଦୁଇ ଭାଇ ବଟଗଛ ତଳେ ପତ୍ରର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଓ ପ୍ରଶସ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନକୁ ଆଦର ସହ ବ୍ୟବହାର କରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କଲେ। ସେଇ ନିର୍ଜନ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ ଶୂରବୀର ଦହଁ ଗିରିରେ ଚରୁଥିବା ସିଂହ ପରି ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତା ନ ଅନୁଭବିଲେ। ଏହିପରେ, ମହାତ୍ମା ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚୁମ୍ବକ ଚପ୍ତିର ଚୁମ୍ବକ ଚପ୍ତିର ପଠନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଶୁଭ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପରେ, ଏହି ମହାବୃକ୍ଷ ତଳେ ରାତି କାଟି, ସେମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଚାଲିଗଲେ। ସେମାନେ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନାର ସଙ୍ଗମ ଦିଗକୁ ଗଲେ, ଘନ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପଥରେ ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ଏମିତି ଦୃଶ୍ୟ ଯାହା ପୂର୍ବେ କେବେ ଦେଖିନଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖି ନିରାପଦରେ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ଦିନ ଶେଷ ହେବାକୁ ଆସିଲା। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—ଦେଖ, ସଉମିତ୍ରି, ପ୍ରୟାଗ ନିକଟରେ ଧୂଆଁ ଉଠୁଛି, ମୁଁ ଭାବୁଚି ଏହି କୌଣସି ଋଷିଙ୍କ ଅଗ୍ନି—ଦେବତା ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଚିହ୍ନ। ନିଶ୍ଚୟ ଆମେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନାର ସଙ୍ଗମକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ, କାରଣ ମୁଁ ଜଳ ଉପରେ ଜଳ ଲାଗିବାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣୁଛି। ଏଠାରେ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଭାଙ୍ଗିଥିବା କଠ ଦେଖିପାରୁଛି, ଏବଂ ଭୃଗୁବଂଶୀ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖାଯାଉଛି। ଦୁଇ ଧନୁର୍ଧାରୀ ଆନନ୍ଦରେ ଦିନ ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ ଭରଦ୍ୱାଜ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାମ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରବେଶ କରି, କିଛି ସମୟ ଚାଲି ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହେବାକୁ ଦେଖିଲେ, ପରେ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଗଲେ। ଏଵଂ ଏହିପରି ଭାବେ, ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଶୀତା ସହ ଋଷିଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଦୂରରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।