ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏ ରାତିରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମହାରାଜ ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ନିଦ୍ରା କରୁଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଥିବେ। ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ, ସେ ରାଣୀ କୈକେୟୀ ଏତେ ନିଷ୍ଠୁର, ଯେ ଭରତ ଫେରିଲେ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଦେଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିବେନି। ମୁଁ ନଥିବାରୁ ଦଶରଥ, ଏବେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଅଧୀନରେ, ଅସହାୟ ଓ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇ ଅପରିପକ୍ୱ ଆତ୍ମସେବୀ ମହାରାଜ କଣ କରିବେ? ଏହି ବିପଦ ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ଅସ୍ଥିର ମନ ଦେଖି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଯେ ଚାହିଦା ଧନ ଓ ଧର୍ମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ। କେଉଁ ଜଣେ, ଅବିଜ୍ଞ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜନନୀ ପାଇଁ ପୁଅକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବେ? ଆମ ପିତା ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେଉଁ ମୁଁ ସଦା କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଥିଲି। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭରତ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ, ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଆୟୋଧ୍ୟା ଓ କୋଶଳ ରାଜ୍ୟର ଏକମାତ୍ର ଶାସକ ହେବେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟର ମୁଖ ଭରତ ହେବେ, ଦଶରଥ ବୃଦ୍ଧ ଓ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଧନ ଓ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଚାହିଦାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ବିପଦରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ଦଶରଥଙ୍କ ଭଳି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଭାବୁଛି କୈକେୟୀ ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତ, ମୋର ନିକାଳ, ଓ ଭରତ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି। ଏବେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟରେ ମଦ ହୋଇ କୌସଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ମୋ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖ ଦେଇବେନି ନାହିଁ। ମୋ ଦୁଃଖରେ ସୁମିତ୍ରା ଦୁଃଖରେ ରୁହିବେନି; ତୁମେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସମୟ ଆସିଲେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବା। ମୁଁ ଏକା ଶୀତା ସହିତ ଦଣ୍ଡକ ଯିବି; ତୁମେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅସହାୟ ମାତାଙ୍କୁ ସର୍ବଦା ରକ୍ଷା କରିବା। କୈକେୟୀ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଅନ୍ୟାୟ କରିପାରିବେ; ସେ ମୋ ମାତାକୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଇପାରିବେ। କୌସଲ୍ୟା ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ଏହା ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କାରଣ ହେବା ଦ୍ୱାରା ହୋଇପାରିବେ। ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଯାଏଁ ଦୁଃଖରେ ମୋତେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ, ଏବେ ପୁରସ୍କାର ସମୟରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି—ମୋ ଲଜ୍ଜା। ସାଉମିତ୍ରି, କେଉଁ ଦିନ ମାନେ ମୋର ଭଳି ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେବେନି, ଯେ ମାତାକୁ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହି ଦୁଃଖରେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ପରୀକ୍ଷା ପାରାପଟି ମାନେ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁଁ ମାତାକୁ କି ଉପକାର କରିପାରିବି? ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛି। ମୋ ମାତା କୌସଲ୍ୟା ଏବେ ମୋ ତ୍ୟାଗରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ, ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଏକା ଆୟୋଧ୍ୟା ଓ ପୃଥିବୀକୁ ମୋର ତୀରରେ ଜୟ କରିପାରିବି, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତି ଅନୁଚିତ; ଅଧର୍ମ ଓ ପରଲୋକର ଭୟରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଆଜି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରୁନାହିଁ। ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଭରା କଥା ସୂନ୍ନ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି କହି, ରାମ ଜଳଭରା ଚେହେରାରେ ଚୁପ୍ଚାପ ବସିଲେ। ଏହାପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ଯେଉଁ ରାମ ଦୁଃଖ ରୋକିଥିଲେ, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ନିମ୍ନ ହୋଇଗଲା ଭଳି, ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା ଭଳି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, "ଆଜି ଆୟୋଧ୍ୟା ତୁମ ନିକାଳରେ ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ରାତି ଭଳି ନିର୍ମଳତା ହୀନ। ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ରାମ; ତୁମେ ଶୀତା ଓ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପକାଇଛ। ଶୀତା ଓ ମୁଁ, ରାଘବ, ତୁମ ବିନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଯାପନ କରିପାରିବୁନି, ମାଛ ପାଣି ବିନା ଭଳି। ମୁଁ ମୋ ପିତା, ଶତୃଘ୍ନ, ତପସ୍ବିନୀ ସୁମିତ୍ରା, ଏବଂ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁନି, ତୁମ ବିନା।" ଏପରେ, ଦୁଇ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭାଇ, ଶୀତା ଦୂରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ବଟ ଗଛ ତଳେ ପତ୍ର ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ବସିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଓ ଅପ୍ରମାଣ କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଅରଣ୍ୟ ଜୀବନକୁ ଗଭୀର ଭକ୍ତି ସହିତ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧର୍ମରେ ନିବେଶ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହି ସୂନ୍ନ ଅରଣ୍ୟରେ, ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାଇ, ସିଂହ ତାଳପର୍ବତରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଭଳି, କୌଣସି ଭୟ ବା ଚିନ୍ତା ଅନୁଭବ କଲେନି। ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚୁଅନ୍ଚାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ଏହି ମହାବଟ ତଳେ ରାତି ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ କାଟି, ନିର୍ମଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲାପରେ, ସେମାନେ ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେମାନେ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମିଶିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ, ଏକ ବିଶାଳ ଓ ଘନ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାଇ ଦାରିରେ ଅନେକ ଦେଶ ଓ ମନୋହର ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ଅନେକ ଅଦୂର୍ଦ୍ଦଶୀୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଯାଇ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖି, ଦିନ ଶେଷ ହେଉଥିବାରେ, ରାମ ସାଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପ୍ରୟାଗ ନିକଟରେ ଧୂଆଁ ଉଠୁଛି; ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହା ଏକ ତପସ୍ୱୀଙ୍କର ଅଗ୍ନି, ଦେବ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଚିହ୍ନ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସଂଗମକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ, କାରଣ ମୁଁ ଜଳ ଜଳକୁ ଆଘାତ କରୁଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣୁଛି।" ସେଠାରେ ଅରଣ୍ୟବାସୀଙ୍କ ଭାଗିକା ଦେଖି, ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖିଲେ। ଦୁଇ ଧନୁର୍ଧର ଦିନ ଶେଷ ହେଉଥିବାରେ ଖୁସିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ି, ଗଙ୍ଗା ଯମୁନା ସଂଗମରେ ଭରଦ୍ୱାଜ ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାମ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ଅଳ୍ପ ସମୟ ହାଟି, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ତାପରେ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ସମୀପ ହେଲେ।