ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଏକ ବଡ଼ ବଟବୃକ୍ଷ ପାଖକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ହେଉଥିବା ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆଜି ଆମେ ସହର ଛାଡ଼ି ପ୍ରଥମ ରାତି କାଟୁଛୁ । ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଏହି ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଚିନ୍ତିତ ହେଉନାହାଁ । ଆଜିଠାରୁ ଆମେ ରାତି ସମୟରେ ଅବିରତ ଜାଗି ରହିବା ଦରକାର, କାରଣ ସୀତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଆମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ଚଳ, କ୍ଷୀଣ ହେଉ ନାହିଁ, ଏହି ରାତିକୁ କେମିତି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ; ଆମେ ନିଜେ ଉପଲବ୍ଧ କରିଥିବା ପତ୍ର ଓ ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ମାଟି ଉପରେ ଶୟନ ବିଚ୍ଛାଇବା ଦରକାର ।” ପୁର୍ବରୁ ଶୋଭାବାନ୍ ଶୟନରେ ଶୋଇବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିବା ରାମ, ଏବେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଶୋଇଲେ ଏବଂ ସୌଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଶବ୍ଦ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ରାତି ମହାରାଜ ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଶୋଇଛନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ; କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ଇଛା ପୂରଣ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଥିବେ । ସେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିବାକୁ ମଧ୍ୟ ପଛୁଆନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଦି ବରତ ଫେରି ଆସନ୍ତି । ବୟସ୍କ ଏବଂ ଅଶକ୍ତ ଦଶରଥ, ମୋ ବିନା, କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଧିନ ହୋଇ, କ’ଣ କରିପାରିବେ? ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ଭ୍ରମିତ ମନକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ବୁଝିପାରୁଛି ଯେ, କାମନା ଧନ ଓ ଧର୍ମ ଉପରେ ଭାରି ପଡ଼ିଥାଏ । କେଉଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ ନାରୀ ପାଇଁ ପୁଅକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ? ଯେପରି ଆମ ପିତା ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସଦା ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣୁଥିଲା । ବରତ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ, ସ୍ତ୍ରୀ ସମେତ ଧନ୍ୟ; ସେଉଁଠି କେବଳ ସେ ଏହି ଉତ୍ତମ କୋଶଳ ରାଜ୍ୟର ଏକମାତ୍ର ଅଧିପତି ହେବେ । ଆମ ପିତା ବୟସ୍କ ଏବଂ ମୁଁ ବନବାସରେ ଥିବା ସମୟରେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ହେବେ । ଯେଉଁମାନେ ଧନ ଓ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି କାମନା ପଛରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ ଦ୍ରୁତ ଦୁର୍ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ଦଶରଥ ହେଲେ । ମୃଦୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କୈକେୟୀ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତ, ମୋର ବନବାସ ଏବଂ ବରତଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ଏସିଛି । ଏବେ ତାଙ୍କ ସୌଭାଗ୍ୟରେ ମଦମତ୍ତ କୈକେୟୀ କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ମୋ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତି ଦେଉନାହାଁ । ମୋ ପାଇଁ ରାଣୀ ସୁମିତ୍ରା ଦୁଃଖରେ ଏକା ନ ରୁହନ୍ତୁ; ଯଥା ସମୟରେ ତୁମେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଯିବା ଉଚିତ । ମୁଁ ସୀତା ସହିତ ଏକା ଦଣ୍ଡକ ଯିବି; ଯିଏ ମାଆ ସହାୟ ନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ତୁମେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ଦୁଷ୍ଟ କୈକେୟୀ ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି; ସେ ମୋ ମାଆକୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ବରତଙ୍କ ହାତକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଇପାରନ୍ତି । ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ, ଯେଉଁ ମାନେ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଇଥିଲେ, ସେମାନେ କିଛି କରିଥିବେ; ଏହି ଦୁଃଖ ଏବେ ମୋ ମାଆ ଉପରେ ଆସିଛି । ଯିଏ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅନେକ କଷ୍ଟରେ ମୋତେ ପାଳିଥିଲେ, ସେ କୌଶଲ୍ୟା ଆଜି ଫଳ ମିଳିବା ବେଳେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ବିଞ୍ଚିତ; ମୋ ଉପରେ ଲଜ୍ଜା । ଏପରି ପୁଅ କେହି ଜନ୍ମ ନ ନେଉ, ସଉମିତ୍ରି, ଯିଏ ମାଆଙ୍କୁ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି । ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଶ୍ୟାମା ଚିଡ଼ିଆ ମୋ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ; ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ତୋତାର ପାଦ ଗଣନା କରୁଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ । ମୁଁ ମୋ ମାଆ ପାଇଁ କ’ଣ କାମର? ଯିଏ ଦୁଃଖିତ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ସହଯୋଗ ଦେଇପାରୁନାହିଁ? ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ମାଆ କୌଶଲ୍ୟା, ମୋ ବିନା, ଅତି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଛନ୍ତି । ଏକା ଥିଲେ ମୋତେ ଅଯୋଧ୍ୟା ଓ ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ବଜ୍ରବାଣ ଦ୍ୱାରା ବଶ କରିପାରିଥାନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭାବ, ପ୍ରାକ୍ରମ ଅର୍ଥହୀନ । ଅଧର୍ମ ଓ ପରଲୋକ ଭୟରେ, ନିର୍ମଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଦିନ ମୁଁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିନାହିଁ ।” ଏପରି ଅନେକ ଦୁଃଖ ଭରା କଥା ଏକା ଅଟବୀରେ କହି, ରାମ ନିଜ ମୁହଁ ଆଁଶୁରେ ଭିଜାଇ, ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହୋଇ ବସି ରହିଲେ । ତାଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯିବା ପରେ, ଜଣେ ଅଗ୍ନି ନିର୍ବାପିତ ହୋଇଥିବା ଭଳି, ଅଥବା ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ସମୁଦ୍ର ସଦୃଶ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, “ହେ ଶୂରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଜି ଅଯୋଧ୍ୟା ତୁମେ ନଥିବାରୁ ଜଣେ ଚନ୍ଦ୍ର ବିହୀନ ରାତି ପରି ଅଲୋକିତ । ଏପରି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ରାମ; ତୁମେ ଏପରି ହେଲେ ସୀତା ଓ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛୁ । ରାଘବ, ମୁଁ ଓ ସୀତା ତୁମେ ନଥିଲେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବୁନାହିଁ, ଯେପରି ଜଳ ବିହୀନ ମାଛ ବଞ୍ଚିପାରେନାହିଁ । ମୁଁ ମୋ ପିତା, ଶତୃଘ୍ନ, ତପସ୍ୱିନୀ ସୁମିତ୍ରା କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନାହିଁ, ଯଦି ସେଠାରେ ତୁମେ ନାହାଁ ।” ଏଭଳି ଦେଖି, ସୀତା ଅଳ୍ପ ଦୂରେ ସୁବିଧାରେ ବସିଥିବା ବେଳେ, ଦୁଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇ ଏହି ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ପତ୍ର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଲେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଓ ବହୁଳ କଥା ଶୁଣି, ଅଟବୀ ଜୀବନକୁ ଆଦରରେ ଗ୍ରହଣ କରି, ମହାନ ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ଏହି ନିର୍ଜନ ଅଟବୀରେ, ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ ସିଂହ ପରି ଭୟ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ବିନା ବିହାଡ଼ିଲେ । ଏଉଁପରି ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚୁଅନ୍ନପଞ୍ଚାଶତମ (୫୪) ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ସେଠାରେ ବଡ଼ ବୃକ୍ଷ ତଳେ ଏକ ରାତି ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ କଟାଇ, ଯେତେବେଳେ ନିର୍ମଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ, ସେମାନେ ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ । ସେମାନେ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମିଶିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଏକ ବିଶାଳ ଘନ ଅଟବୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେମାନେ ମାର୍ଗରେ ଅନେକ ଦେଶ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ପୂର୍ବରୁ କେବେ ଯାଇନଥିଲେ । ଏପରି ଭାବେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖି, ଦିନ ଶେଷ ହେବାକୁ ଯାଉଥିଲା, ରାମ ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ...