ଉତ୍କଳର ମହାନ ଆତ୍ମା, ଯାହାର ଶକ୍ତି ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସମାନ, ଏହି ଦୂର୍ଗମ ନଦୀକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଇ, ଦିନେ ଦିନେ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଗ୍ରାମଗୁଡିକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ଲୁଶ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର, ଆନନ୍ଦିତ ବଛାମାନେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା। ସେଉଁଠି ଦୁଇଭଉଣୀ—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ଚାରିଟି ମହାପ୍ରାଣୀକୁ ହତ୍ୟା କରିଲେ: ଏକ ଶୂକର, ଏକ ରିଷ୍ୟ, ଏକ ଚିତ୍ରା, ଏବଂ ଏକ ମହା ମୃଗ। ପବିତ୍ର ମାଂସ ନେଇ, ଖୁବ ଖାଇବା ଆଶାରେ, ତେବେ ବନର ଦେବତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଶରଣ ନେବାକୁ ଗଲେ। ପ୍ରଭୁ ରାମ, ଏକ ବଡ଼ ବଟବୃକ୍ଷ ନିକଟକୁ ଆସି, ପଶ୍ଚିମ ଲାଲିମା ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଆଜି ଆମେ ନଗର ଠାରୁ ପ୍ରଥମ ରାତି ବାହାରେ କାଟୁଛୁ। ସୁମିତ୍ରାନ୍ନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏଥିରେ ଚିନ୍ତିତ ହେବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଆଜିଠାରୁ ଆମେ ରାତିରେ ସତର୍କ ରହିବାକୁ ପଡିବ, କ୍ଷୀଣ ହେବା ଚିନ୍ତା ନାହିଁ; କାରଣ, ସୀତାଙ୍କ ନିରାପତ୍ତା ଆମର ଦାୟିତ୍ୱ। ଏହି ରାତି କିପରି ହେଉ, ଆମେ ନିଜ ହାତରେ ଜମା କରିଥିବା ପତ୍ର ଓ ଶାଖା ଦେଇ ଭୂମିରେ ବିଛା କରି ଶୁଇବା।" ରାମ, ଯେଉଁ ଲୁଶ୍ୟ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୁଇବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏବେ ଭୂମିରେ ଶୁଇଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଶୁଭ ଶବ୍ଦ କହିଲେ—“ଏ ରାତି, ବଡ଼ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଶୁଇଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ସେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ, ଭରତ ଫେରିଲେ, ନିଜ ପ୍ରାଣ ଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିବେନି। ଅସହାୟ ଓ ବୃଦ୍ଧ ଦଶରଥ, ମୋ ନିବାସରେ ନାହିଁ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଅଧୀନରେ, କଣ କରିବେ? ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଅସ୍ତିର ମନ ଦେଖି, ମୁଁ ବିଶ୍ୱାସ କରେ—ଇଚ୍ଛା ଧନ ଓ ଧର୍ମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି। କିଏ ଅଜ୍ଞାନୀ ହେଲେମଧ୍ୟ, ଏକ ନାରୀ ପାଇଁ ପୁଅକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ? ଯେପରିକି ଆମ ପିତା ମୋ ପ୍ରତି କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କରିଛନ୍ତି। ଭରତ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ, ନିଜ ପତ୍ନୀ ସହ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; ସେ ଏକମାତ୍ର କୋଶଳ ରାଜ୍ୟର ଶାସକ ହେବେ। ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟର ମୁଖ ଏକା ଭରତ ହେବେ, ଆମ ପିତା ବୃଦ୍ଧ ଓ ମୁଁ ବନରେ ରହିବି। ଯେଉଁ ଲୋକ ଧନ ଓ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଇଚ୍ଛା ପଛରେ ଚାଲିଥାଏ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ଦଶରଥଙ୍କ ପରି। ମୁଁ ବିଶ୍ୱାସ କରେ—କୈକେୟୀ ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତ, ମୋ ନିବାସ, ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି। ଏବେ କୈକେୟୀ ନିଜ ଭାଗ୍ୟରେ ମଦିରାପାନ କରି, କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇବେ କି ନାହିଁ, ମୁଁ ଆଶା କରେ। ମୋ ପାଇଁ ସୁମିତ୍ରା ଦୁଃଖରେ ନ ପଡ଼ନ୍ତୁ; ତୁମେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସମୟ ଆସିଲେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଯିବା। ମୁଁ ଏକା ଦଣ୍ଡକବନକୁ ସୀତା ସହ ଯିବି; ନିରାଶ୍ରୟ ମାତା ପାଇଁ ତୁମେ ରକ୍ଷକ ହେବା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। କୈକେୟୀ ଅଦ୍ବିତୀୟ ମନଭାବରେ ଅନ୍ୟାୟ କରିପାରିବେ; ସେ ମୋ ମାତାକୁ ଭରତଙ୍କ ହସ୍ତରେ ସମର୍ପଣ କରିପାରିବେ, ଯେଉଁ ଧର୍ମ ଜାଣିଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚିତ, ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ, ପୁଅରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଉଥିବା ମହିଳାମାନେ କିଛି କରିଥିଲେ; ଏହି ଦୁଃଖ ଏବେ ମୋ ମାତା ଉପରେ ଆସିଛି। ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଦୁଃଖରେ ମୋତେ ପାଳିଥିବା କୌଶଳ୍ୟା, ଏବେ ମୋ ଅଭାବରେ ଫଳ ପାଇବା ସମୟରେ ବଞ୍ଚିତ; ମୋ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା। କୌଶଳ୍ୟା ପାଇଁ ମୋ ପରି ପୁଅ କେହି ଜନ୍ମ ନେଉ ନାହିଁ, ଏ ସଉମିତ୍ରି, ଯେଉଁ ମାତାକୁ ଅନ୍ତହୀନ ଦୁଃଖ ଦେଇଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଭାବେ—ମାତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଶାଳିକା ମୁଁ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ; ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ପାରାଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଳି ଗଣିବା ସମୟରେ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ। ମୁଁ କଣ ଉପକାର କରିପାରିବି, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା ତୁମେ, ମୋ ଦୁଃଖୀ ମାତା ପାଇଁ, ଯେଉଁ ମୁଁ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବି ନାହିଁ? ମୋ ମାତା କୌଶଳ୍ୟା, ମୋ ଅଭାବରେ, ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଯାଇଛନ୍ତି, ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ଏକା। ମୁଁ ଏକା ଅୟୋଧ୍ୟା ଓ ପୃଥିବୀକୁ ମୋ ତୀର୍ଥରେ ବିଜୟ କରିପାରିବି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ, ଶୌର୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ। ଅଧର୍ମ ଓ ପରଲୋକର ଭୟରେ, ଏ ନିର୍ମଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଦିନ ମୁଁ ନିଜକୁ ଅଭିଷେକ କରୁନି। ଏଭଳି ଅନେକ ଦୁଃଖ ଭରା କଥା ଏକା ଅରଣ୍ୟରେ କହି, ରାମ, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରା, ଚୁପ୍ଚାପ ରାତିରେ ବସିଗଲେ। ରାମଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ନିଖିଲା, ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ହେଲା ପରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ—“ଆଜି, ବୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅୟୋଧ୍ୟା ତୁମେ ନାହିଁ, ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ରାତି ପରି ଅନ୍ଧାର ହୋଇଛି। ଏପରି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ରାମ; ଏହା ସୀତା ଓ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଡୁବାଇ ଦେଇଛି। ରାଘବ, ସୀତା ଓ ମୁଁ, ତୁମେ ବିନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବି ନାହିଁ, ମାଛ ପାଣି ବିନା ରହିପାରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ନିଜ ପିତା, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତପସ୍ଵିନୀ ସୁମିତ୍ରା, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ଯଦି ତୁମେ ନାହିଁ।" ସୀତାକୁ ନିକଟରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ଦୁଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭଉଣୀ, ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ପତ୍ରର ଶୟ୍ୟାରେ ଶୁଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉତ୍ତମ କଥା ଶୁଣି, ଏବଂ ଅରଣ୍ୟ ଜୀବନକୁ ଆଦର ସହ ବରଣ କରି, ମହାନ ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲେ। ଏକା ଅରଣ୍ୟରେ, ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ ଶିଂହ ପରି, କୌଣସି ଭୟ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ତାଙ୍କ ମନେ ଲାଗିଲା ନାହିଁ। ଏଉଁଠି ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଦ୍ଧ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ବଡ଼ ବୃକ୍ଷ ତଳେ ରାତି ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ କାଟି, ନିର୍ମଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ତେବେ ସେମାନେ ଏହି ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।