ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ଦୂର ପାରକୁ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଚେରି, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗଭୀର ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; କିନ୍ତୁ ଦୂର ଯାତ୍ରାର କ୍ଳାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ପୁନି ଫେରିଗଲା, ଏବଂ ସେ ତପସ୍ବୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁ ପାତିଲେ। ସେଇ ମହାତ୍ମା, ଯାହାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସମାନ, ବଡ଼ ଗଙ୍ଗା ପାର ହୋଇ, ଦେଖିଲେ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଗ୍ରାମଗୁଡିକୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଲାଲିତ୍ୟମୟ ଫସଲ ଓ ଖୁସି ଛାଉନା ଛାଗ ଥିଲେ। ସେଠାରେ, ଦୁଇଜଣେ ଚାରିଟି ମହାମୃଗ—ଏକ ଶୂକର, ଏକ ଋଷ୍ୟ, ଏକ ଚିତ୍ରୀ ହରିଣ ଓ ଏକ ବଳବାନ୍ ମୃଗ—ମାରିଲେ; ପବିତ୍ର ମାଂସ ନେଇ, ଭୋକା ଓ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ସେମାନେ ବନର ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆଶ୍ରୟ ପାଇଁ ଦୃତ ଚାଲିଗଲେ। ଏହିପରେ, ଏକ ବୃକ୍ଷ ନିକଟକୁ ଆସି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ଆନନ୍ଦ ଦାନ କରିବାରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଆଜି ଆମେ ସହରରୁ ବାହାରେ ପ୍ରଥମ ରାତି କାଟୁଛୁ; ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଥିବା ନଥିବାର ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଆମେ ରାତିରେ ଅନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ସଚେତନ ରହିବାକୁ ହେବ; କାରଣ, ସୀତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଆମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏହି ରାତି କିଛିପରି ଅତିବାହିତ କରିବାକୁ ଦିଅ, ମୁଁ ଓ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଆମେ ନିଜେ ଉପଯୋଗ କରିଥିବା ପତ୍ର ଓ ଶାଖାରେ ଶେଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବା।" ପ୍ରାଚୀନ ରାଜସୁକୁମାର ରାମ ମୃଦାରେ ଶେଇଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଶୁଭ ବାଣୀ କହିଲେ—"ନିଶ୍ଚୟ ଏଇ ରାତିରେ ମହାରାଜ ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଶୁଅଛନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ; କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି। ସେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିବେ ନାହିଁ, ଯଦି ଭରତ ଫେରି ଆସନ୍ତି। ଦୁଃଖରେ ଓ ବୃଦ୍ଧ ଦଶରଥ, ମୋ ବିନା, ଏବେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଚେଷ୍ଟାରେ କ’ଣ କରିପାରିବେ? ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଓ ରାଜାଙ୍କ ଅସ୍ଥିର ମନ ଦେଖି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଅଭିଲାଷା ଧନ ଓ ଧର୍ମ ଉପରେ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବୀ। କାରଣ, ଏପରି କିଏ, ଯଦିଓ ଅଜ୍ଞାନୀ ହୁଏ, ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଏପରି ଏକ ନାରୀ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ, ଯେପରି ଆମ ପିତା କରିଛନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସଦା ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିଛି। ଭରତ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ, ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ; ସେଉଁଠି କେବଳ ସେଉଁଠି କୋଶଳ ରାଜ୍ୟର ଏକମାତ୍ର ଅଧିପତି ହେବେ। ଆମ ପିତା ବୃଦ୍ଧ ଓ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିବାରୁ, ସେଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟର ମୁଖ ହେବେ। ଯେଉଁମାନେ ଧନ ଓ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଅଭିଲାଷା ପଛରେ ଚାଲନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ଯେପରି ଦଶରଥ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ହୃଦୟଶୀଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କୈକେୟୀ ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତ, ମୋ ବନବାସ ଓ ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ଆସିଛନ୍ତି। ଏବେ କୈକେୟୀ, ତାଙ୍କ ସଉଭାଗ୍ୟରେ ମତ୍ତ, କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ମୋ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତି ଦେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସୁମିତ୍ରା ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖରେ ରୁହନ୍ତୁ ନାହିଁ; ତୁମେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯଥାସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଯିବ। ମୁଁ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଏକା ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି; ଯାହା ମାତା ଏକାକୀ ରହିଯିବେ, ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ରକ୍ଷା କରିବା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ନିଶ୍ଚୟ, କୈକେୟୀ ଦୁଷ୍ଟ ମନେ ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରିପାରନ୍ତି; ସେ ମୋ ମାତାଙ୍କୁ ଭରତଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଦେଇଦେଇପାରନ୍ତି, ଯିଏ ଧର୍ମଜ୍ଞ। ନିଶ୍ଚୟ, କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ, ପୁଅ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ମହିଳାମାନେ ଅପରାଧ କରିଥିବେ; ତେଣୁ ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ମାତାଙ୍କ ଉପରେ ଆସିଛି। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯାଏଁ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରି ଯେଉଁ କୌଶଳ୍ୟା ମୋତେ ଲାଡ଼ିକି ଲାଡ଼ି କଢ଼ିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ଏବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଫଳ ଦେଇପାରୁନାହିଁ—ମୋର ଲଜ୍ଜା। କୌଣସି ମାତା ମୋପରି ଝିଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ, ସୁମିତ୍ରୀନନ୍ଦନ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ମାତାକୁ ସଦା ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଶ୍ୟାମ ଚିଡ଼ିଆ ମୋଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଯାହାର କଥା ସେ ଶୁଣନ୍ତି ଓ ଶତୃ ଟିଆର ପାଞ୍ଜା ଗଣନ୍ତି। ମୁଁ କ’ଣ ଉପକାର କରିପାରିବି, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ୍ତା, ଯଦି ମୁଁ ମୋର ଦୁଃଖିତ ମାତାଙ୍କୁ କିଛି ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରୁନାହିଁ? ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ମାତା କୌଶଳ୍ୟା ମୋ ଦ୍ୱାରା ବିୟୋଗ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ବିଲୀନ ହୋଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ଏକା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଓ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଆପଣ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଜୟ କରିପାରିବି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କିନ୍ତୁ ଏହି ବଳ ବ୍ୟର୍ଥ। ଅଧର୍ମ ଓ ପରଲୋକ ଭୟରେ, ନିର୍ମଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଦିନ ମୁଁ ମୁଁ ମୁଁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରୁନାହିଁ।" ଏପରି ଅନେକ ଦୁଃଖର କଥା ଏକାକୀ ବନରେ କହି, ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁ ନେଇ ରାମ ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଲେ। ତାଙ୍କ ଅଭିଲାପ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯିବା ପରେ, ଆଗୁନିର ଶିଖା ହିନ୍ନ ହେବା କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ—"ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଧା, ଅୟୋଧ୍ୟା ତୁମେ ନଥିବାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ରାତିପରି ଆଲୋକ ହୀନ। ଏପରି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତୁମେ ସୀତା ଓ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପକାଇଦେଉଛ। ଆମେ ତୁମେ ଛାଡ଼ି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବା ନାହିଁ, ଯେପରି ମାଛ ପାଣି ବିନା ବଞ୍ଚିପାରେନି। ସତ୍ୟ, ମୁଁ ମୋର ପିତା, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତପସ୍ବିନୀ ସୁମିତ୍ରା କିମ୍ବା ସ୍ଵର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ଯଦି ତୁମେ ନାହାଁ।" ଏଭଳି, ସୀତା ନିକଟରେ ବସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ସେ ଦୁଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବନ୍ଧୁ ଏକ ପିପଳ ଗଛ ତଳେ ପତ୍ର ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଶୋଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଓ ପ୍ରାଚୁର୍ୟ ବାଣୀ ଶୁଣି, ଏହିପରି ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନକୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରି, ମହାନ ରଘୁନନ୍ଦନ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧର୍ମ ଓ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ। ସେ ନିର୍ଜନ ବନରେ ଦୁଇ ଶୂରବୀର ରଘୁବଂଶୀ, ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗରେ ଘୁରୁଥିବା ସିଂହ ପରି, ଭୟ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରେ, ଦୀପ୍ତିମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚଉଵନ୍ଥି ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ।