ରାମଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଗରେ ଚାଲିଗଲେ; ତାଙ୍କ ପଛରେ, ରଘୁବଂଶର ଗର୍ବ ରାଘବ ଶୀତାଙ୍କ ସହ ଚାଲିଲେ। ସେମାନେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଚେରି ଅପାର ପାରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୂର ଯାତ୍ରାର କ୍ଷୁଦ୍ରାର୍ଥରେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଛକୁ ଫେରିଲା, ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ତାପସ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଶ୍ରୁ ବିସର୍ଜନ କଲେ। ସେ ମହାତ୍ମା, ଯାହାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଦିଗ୍ପାଳମାନଙ୍କ ସମାନ, ବଡ଼ ନଦୀ ଚେରି ଧୀରେ ଧୀରେ ଶସ୍ୟଶ୍ୟାମଳ ଗ୍ରାମ, ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ ଫସଲ ଓ ହସନ୍ତି ବଛାମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ରହିଥିଲେ, ସେଠିକୁ ଆସିଲେ। ସେଠାରେ ଦୁଇଭାଇ ଚାରିଟି ମହାମୃଗ—ଏକ ଶୂକର, ଏକ ଋଷ୍ୟ, ଏକ ଚିତ୍ରୀ ହରିଣ ଓ ଏକ ବଳବାନ୍ ମୃଗ—ମାରିଲେ। ପବିତ୍ର ମାଂସ ନେଇ, ଭୋକା ଓ ଉତ୍ସୁକ ଭାବରେ, ସେମାନେ ବନର ମହାପତିଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ପାଇଁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଏକ ବୃକ୍ଷ ନିକଟକୁ ଆସି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ସନ୍ଧ୍ୟା ଦେଖି, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରମୁଖ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆଜି ଆମେ ପ୍ରଥମ ରାତି ସହର ବାହାରେ କାଟୁଛୁ। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଏହି ବିଚ୍ଛେଦ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଚିନ୍ତିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଆଜିଠାରୁ ଆମେ ରାତିରେ ଜାଗି ରହିବାକୁ ପଡ଼ିବ, କ୍ଷୁଦ୍ରା ହେବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଶୀତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଆମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଚାଲ, ଏହି ରାତି କିଛିପରି ଅଟେଇଦେବା, ନିଜେ ସଂଗୃହୀତ ପତ୍ରରେ ଶୋଇବା ପାଇଁ ବିଛାନା ତିଆରି କରିବା।” ସେ ଆଡ଼ମ୍ବର ଶଯ୍ୟାର ଅଭ୍ୟାସ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମାଟିରେ ଶୋଇଲେ, ଓ ରାମ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନଙ୍କୁ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ। “ନିଶ୍ଚୟ ଏଇ ରାତିରେ ମହାରାଜ ଦୁଃଖରେ ଶୁଅନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ; କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ, ଭରତ ଫେରିବାକୁ ଦେଖି କୈକେୟୀ ଆପଣ ଜୀବନ ଦେଇଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିବେ ନାହିଁ। ମୋ ଅଭାବରେ, ଅସହାୟ ଓ ବୃଦ୍ଧ ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଅଧୀନ ହୋଇ କ’ଣ କରିବେ? ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଓ ରାଜାଙ୍କ ଅସ୍ଥିର ମନ ଦେଖି, ମୁଁ ଭାବେ ଇଚ୍ଛା ଧନ ଓ ଧର୍ମ ଦୁହେଁଠାରୁ ବଡ଼। କିଏ ଅଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଣେ ମହିଳା ପାଇଁ ନିଜ ପୁଅକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ? ମୋ ଉପରେ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ହେଲା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେଉଁମୁଁ ସଦା ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିଛି। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭରତ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ରହିବେ; ସେ ଏକାକି କୋଶଳ ରାଜ୍ୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୋଗ କରିବେ। ବୃଦ୍ଧ ପିତା ଓ ମୁଁ ବନବାସୀ ହେବାରୁ, ସେ ଏକମାତ୍ର ରାଜ୍ୟର ମୁଖ ହେବେ। ଯିଏ ଧନ ଓ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଇଚ୍ଛା ପଛରେ ଚାଲେ, ସେ ଦ୍ରୁତ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ଦଶରଥଙ୍କ ପରି। ମୋ ଭାବରେ, କୈକେୟୀ ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତ, ମୋର ବନବାସ ଓ ଭରତ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଚାହିଁ ଏସିଛନ୍ତି। ଏବେ ଭଲ ଭାଗ୍ୟରେ ମସ୍ତ କୈକେୟୀ, ମୋ ଦ୍ୱାରା କୌସଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଉ ନାହିଁ। ସୁମିତ୍ରା ରାଣୀ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖରେ ନ ପଡ଼ନ୍ତୁ—ଯଥାସମୟରେ ତୁମେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଯିବା ଉଚିତ। ମୁଁ ଏକା ଶୀତାଙ୍କୁ ନେଇ ଦଣ୍ଡକ ଯିବି; ମାତା ଯିଏ ଏକା, ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ରକ୍ଷା କରିବା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। କୈକେୟୀ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଅନ୍ୟାୟ କରିପାରନ୍ତି; ସେ ମୋର ମାତାକୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭରତଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଦେଇପାରନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ, ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଯେଉଁମାନେ ପୁଅଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ କିଛି କରିଥିଲେ; ଏହି ଦୁଃଖ ଏବେ ମୋର ମାତା ଉପରେ ଆସିଛି। ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଯାଏଁ ଯେଉଁ କୌସଲ୍ୟା ମୋତେ ଯତ୍ନ କରି ଲାଲନା କଲେ, ସେ ଆଜି ଫଳ ସମୟରେ ମୋର ଅଭାବରେ ଦୁଃଖିତ—ମୋର ଉପରେ ଦୁଃଖ। ସୌମିତ୍ରି, କୌନସି ମହିଳା ମୋ ପରି ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଇ ଦୁଃଖ ନ ପାଉନ୍ତୁ, ଯେଉଁଥିରେ ମାତା ପାଇଁ ଅନନ୍ତ ଶୋକ ଆସେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ଭାବରେ, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଥିବା ମାତାଙ୍କୁ ମୋଠାରୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପଞ୍ଜି ଅଧିକ ପ୍ରିୟ; ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ତୋତାର ପାଦ ଗଣନା କରି ଶୁଣିବାରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ। ମୁଁ କ’ଣ କାମର? ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରୁଥିବା ତୁମେ, ମୋ ମାତାଙ୍କୁ ମୁଁ କିଛି ସହଯୋଗ କରିପାରୁନି, ଯେଉଁଠି ସେ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ, ମୋର ଅଭାବରେ କୌସଲ୍ୟା ମହାଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ, ଶୋକ ସାଗରରେ ବୁଡ଼ିଯାଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ଚାହିଲେ ଅଯୋଧ୍ୟା ଓ ପୃଥିବୀକୁ ମୋର ବାଣରେ ଜୟ କରିପାରିଥାନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ପ୍ରାକ୍ରମ ଅର୍ଥହୀନ। ଅଧର୍ମ ଓ ପରଲୋକର ଭୟରେ, ନିଷ୍ପାପ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଦିନ ମୁଁ ଆତ୍ମନିୟୋଗ କରୁନାହିଁ। ଏପରି ଦୁଃଖ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ବନରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି କହି, ରାମ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହଁରେ ଚୁପ ହୋଇ ବସି ରହିଲେ। ତାଙ୍କ ଶୋକ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯିବା ଦେଖି, ଦୀପ ନ ଥିବା ଅଗ୍ନି, ତରଙ୍ଗ ନଥିବା ସମୁଦ୍ର ପରି ନିର୍ବିକାର ରାମକୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। “ଏଇ ଦିନ ଅଯୋଧ୍ୟା ତୁମେ ନଥିବାରୁ ଚାନ୍ଦ୍ରହୀନ ରାତି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଛି, ରାମ। ଏପରି ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମେ ଶୀତା ଓ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଫେଲିଦେଉଛ। ରାଘବ, ଶୀତା ବା ମୁଁ, ତୁମେ ଛାଡ଼ି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବୁନି, ମାଛ ଜଳ ବାହାରେ ରହିପାରେନି। ମୁଁ ମୋର ପିତା, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତାପସୀ ସୁମିତ୍ରା, କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁନି, ଯଦି ସେଠାରେ ତୁମେ ନାହଁ।" ଏପରି କହି, ଦୁଇ ଧର୍ମାତ୍ମା ଭାଇ ଶୀତାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ବଟବୃକ୍ଷ ତଳରେ ପତ୍ରବିଛାନାରେ ଶୋଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଓ ବିସ୍ତୃତ କଥା ଶୁଣି, ରଘୁନନ୍ଦନ ରାମ ଆଦର ସହ ବନବାସ ଜୀବନ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ। ଏହିପରି, ସେ ନିର୍ଜନ ବନରେ ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଭାଇ ରଘୁବଂଶୀ, ପାହାଡ଼ ଉପତ୍ୟକାରେ ଘୁରୁଥିବା ସିଂହ ଭଳି, କୌଣସି ଭୟ ବା ଚିନ୍ତା ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ।