ଏହିପରି ଦୃଢ଼ବାହୁ ଶ୍ରୀରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ, ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶ ଦେଲେ: “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଆମ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସତର୍କ ରୁହ; ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହେଉ କି ନିର୍ଜନ ଅଞ୍ଚଳରେ, ସବୁଠି ଚେତନ ରୁହିବା ଦରକାର।” ସେଉଁଠାରେ ଆଉ କହିଲେ, “ବନର ଏହି ନିର୍ଜନତା ଭିତରେ ସବୁଠାରୁ ବେଶି ସତର୍କ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ। ତୁମେ ଆଗକୁ ଯାଅ, ସୀତାମାତା ତୁମ ପଛରେ ଯିବେ।” ଏହାପରେ ରାମ ଅନ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହିଲେ, “ମୁଁ ପଛରୁ ଆସି, ତୁମେ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବି। ଆଜି ବୈଦେହୀ ସତ୍ୟରେ ବନବାସର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବେ। ଏହି ପ୍ରୟାସ ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ, ଆଜି ବୈଦେହୀ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବେ। ସେ ଏହି ଦିନ ମଣ୍ଡ ଲୋକଶୂନ୍ୟ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ବାଗିଚା ଶୂନ୍ୟ, କଠିନତା ଓ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ।” ରାମଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ତାଙ୍କ ପଛରେ ସୀତା ଓ ଏହି ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରୀରାମ ଚାଲିଲେ। ସମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୀଘ୍ର ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରି, ରାମଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ; କିନ୍ତୁ ଦୂର ଦୂରନ୍ତ ପଥରେ ସେ ଦୃଷ୍ଟି ଫେରାଇଲେ, ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ମନେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରୁ ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷିଲା। ଏହି ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେଉଁଠି ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମାନ ଶକ୍ତି ଥିଲା, ମହାନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି ଧୀରେ ଧୀରେ ଶ୍ରୀମନ୍ତ ଗ୍ରାମମାନେ, ଶସ୍ୟଶ୍ୟାମଳ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଉଲ୍ଲାସିତ ବଛାଓଁ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ଦୁଇଜଣେ ଏକ ଶୂକର, ଏକ ଋଷ୍ୟ, ଏକ ଚିତ୍ରୀ ହରିଣ ଓ ଏକ ବଳଶାଳୀ ହରିଣ—ଏମିତି ଚାରିଟି ମୃଗ ହତ୍ୟା କରି, ପବିତ୍ର ମାଂସ ନେଇ, ଭୋକା ଓ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ଶୀଘ୍ର ଅରଣ୍ୟପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆଶ୍ରୟ ପାଇଁ ଗଲେ। ଏହିପରେ ଅଧ୍ୟାୟ ପଞ୍ଚାଶିତମ ଶୁଣିବାକୁ ଯିବାକୁ କହାଯାଉଛି। ଏଠାରେ ରାମ ଏକ ବୃକ୍ଷ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ସନ୍ଧ୍ୟା ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଆଜି ରାତି ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ନଗର ଛାଡ଼ି ବିତାଉଛୁ; ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଏହି ବିୟୋଗରେ ତୁମେ ଅଶାନ୍ତ ହେବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଆଜିଠୁ ଆମେ ରାତି ଜାଗି ରହିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଭାବେ ସତର୍କ ରହିବା ଦରକାର, କାରଣ ସୀତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଆମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। କିଛି ପ୍ରକାରେ ଏହି ରାତି ବିତାଇଦେବା, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଆମେ ନିଜେ ଏଣିକି ଝଡ଼ା କାଠି ଓ ପତ୍ର ଦେଇ ଶୟ୍ୟା ପିଛାଇ ଶୋଇବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଶ୍ରୀରାମ ଏଠି ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଶୁଇଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ୍ର ଶୟ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ଶବ୍ଦ କହିଲେ। “ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ରାତିରେ ମହାରାଜ ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଶୋଇଛନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ; କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି। ସେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଚାହିଁ, ବରତ ଫେରିଲେ ନିଜ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିବେ ନାହିଁ। ଆଜି ମୁଁ ନଥିଲେ, ଏହି ଦୁଃଖିତ, ବୃଦ୍ଧ ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ବଶୀଭୂତ ହୋଇ କ’ଣ କରିବେ? ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ଅସ୍ଥିର ମନ ଦେଖି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଆସକ୍ତି ଧନ ଓ ଧର୍ମ ଉପରେ ଅଧିକ ଭାରି। କିଏ ଅଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏପରି ଏକ ନାରୀ ପାଇଁ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ? ମୋ ପିତା ମତେ ଯେପରି ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ସଦା ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣିଥିଲେ। ନିଶ୍ଚୟ ବରତ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଧନ୍ୟ; ସେଉଁଠି ସେ ଏବେ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ କୋଶଲ ରାଜ୍ୟକୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଉପଭୋଗ କରିବେ। ରାଜା ବୃଦ୍ଧ ଓ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଥିବାରୁ, ସେ ଏକା ଏହି ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟର ମୁଖ ହେବେ। ଯେଉଁମାନେ ଧନ ଓ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି ଆସକ୍ତିକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ଯେପରି ଦଶରଥ ରାଜା ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ମୃଦୁ ହୃଦୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କୈକେୟୀ ମୋର ବନବାସ, ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତ ଓ ବରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟପାଳନ ପାଇଁ ଏଇଁ ଆସିଛନ୍ତି। ମୁଁ ଆଶା କରେ କୈକେୟୀ, ତାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟରେ ମଦାନ୍ଧ ହୋଇ, କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ମୋ ଦ୍ୱାରା କିଛି କ୍ଷତି ନ କରନ୍ତୁ। ସୁମିତ୍ରା ରାଣୀ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହେଉ ନାହିଁ; ତୁମେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସମୟ ଆସିଲେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଯିବା। ମୁଁ ସୀତା ସହିତ ଏକା ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି; ଯେଉଁ ମାତା ଏକା ହୋଇଯିବେ, ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ସମ୍ଭାଳିବା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ନିଶ୍ଚୟ କୈକେୟୀ ଦୁଷ୍ଟ ମନେ ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି; ସେ ମୋର ମାତାକୁ ବରତଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଦେଇଦେଇପାରନ୍ତି, ଯିଏ ଧର୍ମ ଜାଣନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜନ୍ମରେ, ପୁଅ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ମହିଳାମାନେ ଏପରି କିଛି କରିଥିଲେ; ଏହି ଦୁଃଖ ଏବେ ମୋ ମାତା ଉପରେ ଆସିଛି। କାଉଶଳ୍ୟା ଯିଏ ଏତେ ଦିନ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରି ମୋତେ ବଢ଼ାଇଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି—ମୋର ଉପରେ ଲଜ୍ଜା। ଏପରି ପୁଅ କେବେ ମାତା ଜନ୍ମ ଦେଉ ନାହିଁ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଯିଏ ନିଜ ମାତାକୁ ଅନ୍ତହୀନ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେ ମାତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଶାରିକାପକ୍ଷୀ ମୋ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ; ଯିଏ ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ତିଆରି କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ପଞ୍ଜା ଗଣନା କରନ୍ତି। ମୁଁ କ’ଣ ଉପକାର କରିପାରିବି, ଶତ୍ରୁ ଜୟୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେଉଁ ମାତା ଦୁଃଖିତ ଓ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ହରିପାରୁ ନାହିଁ? ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ମାତା କାଉଶଳ୍ୟା, ମୋ ଦ୍ୱାରା ବିୟୋଗିତ, ଅତି ଦୁଃଖରେ ଏକ ସମୁଦ୍ର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ମୁଁ ଏକା ଅଯୋଧ୍ୟା ଓ ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ ଅପନ କରିପାରିଥାନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କିନ୍ତୁ ଏହି ପରି ଶୌର୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ; ଅଧର୍ମ ଓ ପରଲୋକ ଭୟରେ, ନିର୍ମଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଦିନ ମୁଁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ନ କରିଛି। ଏପରି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖ ଶବ୍ଦ ଅରଣ୍ୟର ନିର୍ଜନତାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ କହି, ରାମ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହଁରେ ଚୁପ୍ଚାପ ବସିଗଲେ। ତାଙ୍କ ନିଶ୍ଶବ୍ଦ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଜଣେ ଶାନ୍ତ ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।