ସୀତା କଳ୍ପନା କରିଲେ—“ଏହି ଅପରାଧହୀନ ବ୍ୟକ୍ତି, ମୁଁ ଆଉଥରେ ମୋର ବଳଶାଳୀ ସ୍ୱାମୀ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହିତ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଅରଣ୍ୟରୁ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବି।” ଏପରି କହି, ନିର୍ମଳ ଚରିତ୍ରା ସୀତା ଶୀଘ୍ର ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ପୁରୁଷଶିଖାମଣି ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମହିଳାମଣି ସୀତାଙ୍କୁ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ବହୁତ ଦୂର ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ତୟାରି କରିଲେ। ଏହାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଲୋକମାନେ ହେଉ ବା ଏକାକୀ ହେଉ, ସବୁଠି ଆମର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସତର୍କ ରୁହି।” ତାପରେ କହିଲେ, “ବନର ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଏକାନ୍ତରେ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଆମେ ସତର୍କ ରହିବା ଦରକାର। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଆଗକୁ ଚାଲ, ତାପରେ ସୀତା ଆସିବେ। ମୁଁ ପଛରୁ ତୁମେ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି। ଏଇ ଦିନ ସୀତା ବନବାସର କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରିବେ।” ପୁନି କହିଲେ, “ସମୟ ପୂର୍ବରୁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ସହଜରେ ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏଇ ଦିନ ସୀତା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବନବାସର କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରିବେ। ଏଇ ଦିନ ସେ ଏମିତି ଏକ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକ ନାହାନ୍ତି, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଉଦ୍ୟାନ ନାହିଁ, ବହୁତ କଷ୍ଟ ଓ ଦୁର୍ଗମ ପଥ ଅଛି।” ରାମଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ତାଙ୍କ ପଛରେ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ଏଭଳି ତିନିଜଣ ଗଙ୍ଗାର ତୀର ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାରେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଛକୁ ଫେରିଗଲା, ଓ ତାଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଅଞ୍ଜଳି ଅଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ପଡ଼ିଲା। ଏହିପରେ, ଜଗତ୍ର ରକ୍ଷକମାନଙ୍କ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମହାନଦୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦେଖିଲେ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଗ୍ରାମ, ଶସ୍ୟଶ୍ୟାମଳ କ୍ଷେତ୍ର, ଓ ଖୁସିର ଛୋଟ ଛୋଟ ବଛାମାନେ। ସେଠାରେ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାରିଟି ବଡ଼ ପଶୁ—ଏକ ଶୁଆର, ଏକ ଋଷ୍ୟ, ଏକ ଚିତ୍ରଙ୍ଗ, ଓ ଏକ ମହାମୃଗ—ମାରିଲେ, ଏହା ଉପରେ ପବିତ୍ର ମାଂସ ନେଇ, ଖୁଦା ଓ ଉତ୍ସାହରେ ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଅରଣ୍ୟର ଅଧିପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଶରଣ ନେବାକୁ ଗଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ରାମ ଏକ ବୃକ୍ଷ ନିକଟକୁ ଆସି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆଜି ଏହି ପ୍ରଥମ ରାତି ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗର ଚାଡ଼ି ବିତାଉଛୁ; ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଏହି ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାରେ ଚିନ୍ତିତ ହେଉନାହାଁ। ଏଠାରୁ ଆମେ ପ୍ରତି ରାତି ସତର୍କ ଓ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ରହିବାକୁ ପଡ଼ିବ, କାରଣ ସୀତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଆମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଆସ, ଏ ରାତି କିପରି ଯାଏ, ଆମେ ନିଜେ ଏକ ଶଯ୍ୟା ତିଆରି କରି ଭୂମିରେ ଶୁଇଁବା।” ରାମ, ଯେଉଁଠି ଏଠାରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ୍ର ଶଯ୍ୟା ଛାଡ଼ି ଭୂମିରେ ଶୁଇଲେ, ସେ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳମୟ ଶବ୍ଦ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚିତ ଏ ରାତି ମହାରାଜ ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଶୁଅଛନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ; କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ଆନନ୍ଦିତ ଅଛନ୍ତି। ସେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବିବେ ନାହିଁ, ଯଦି ଭରତ ଫେରିଆସନ୍ତି। ମୋ ନଥିବାରେ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ବୃଦ୍ଧ ଦଶରଥ କୈକେୟୀର ଆଧୀନ ହୋଇ କ’ଣ କରିବେ?” “ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ମନସ୍କତା ଦେଖି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଇଚ୍ଛା ଧନ ଓ ଧର୍ମ ଉପରେ ଭାରି ପଡ଼ିଛି। କାରଣ, କିଏ ଅଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜନନୀ ପାଇଁ ପୁଅକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ? ଯେପରି ଆମ ପିତା ମୋତେ କରିଛନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କୁ ସଦା ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ।” “ଭରତ ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଏହି ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ କୋଶଳ ରାଜ୍ୟର ଏକମାତ୍ର ଅଧିପତି ହେବେ। ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ସେଇ ହେବେ, ପିତା ବୃଦ୍ଧ, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ। ଯିଏ ଧନ ଓ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି ଇଚ୍ଛା ପଛରେ ଚାଲେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼େ, ଯେପରି ଦଶରଥଙ୍କ ହେଲା। ମୁଁ ଭାବୁଛି, କୈକେୟୀ ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତ, ମୋର ବନବାସ ଓ ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଏହି କ୍ରମ ଚାଲିଛି। ଏବେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ସଉଭାଗ୍ୟରେ ମଦାନ୍ଧ ହୋଇ କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ।” “ମୋ ପାଇଁ ସୁମିତ୍ରା ଦୁଃଖରେ ନ ଥାଉନ୍ତୁ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସମୟ ଆସିଲେ ତୁମେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଯିବା। ମୁଁ ସୀତା ସହିତ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି; ମାତା ସୁମିତ୍ରା ପାଇଁ ତୁମେ ରକ୍ଷକ ହେବା।” “ନିଶ୍ଚିତ କୈକେୟୀ ଦୁଷ୍ଟତାରେ କିଛି ଅନ୍ୟାୟ କରିପାରନ୍ତି; ସେ ମୋର ମାତାକୁ ଧର୍ମଜ୍ଞା ଭରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଇପାରନ୍ତି। ନିଶ୍ଚିତ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ମାନେ, ପୁଅ ଛାଡ଼ିବାର କାରଣ କ’ଣ କରିଥିଲେ, ତାହା ଏବେ ମୋର ମାତା ଉପରେ ଆସିଛି। କାରଣ କୌଶଲ୍ୟା, ଯିଏ ମୋତେ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପାଳିଥିଲେ, ଆଜି ମୋର ପ୍ରେମର ଫଳ ନ ମିଳି ଅନ୍ୟନ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି—ମୋପରି ଲଜ୍ଜା।” “ସୌମିତ୍ରି, କୌଣସି ମହିଳା ମୋ ପରି ପୁଅ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଦେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଯେ ମାତାକୁ ଏପରି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋତେ ଚାଏଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଶାରିକା ପକ୍ଷୀ ଅଧିକ ଆଦରଣୀୟ, ଯାହାର କଥା ଶୁଣି ସେ ଶତୃପକ୍ଷୀ ପାରାଟର ଆଙ୍ଗୁଠି ଗଣନା କରନ୍ତି। ମୁଁ କ’ଣ ଉପକାର କରିପାରିବି, ଯେଉଁଠି ମୋର ମାତା ଦୁଃଖିତ ଓ ମୁଁ ସେଉଁଠି ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବି ନାହିଁ?” “ମୋର ଅଭାବରେ, କୌଶଲ୍ୟା ଅତି ଦୁଃଖରେ ଲୁହେ ଲୁହେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ଚାହିଲେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଓ ପୃଥିବୀକୁ ବାଣରେ ଜିତିପାରିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହାର କ’ଣ ଉପକାର? କାରଣ ଧର୍ମ ଓ ପରଲୋକ ଭୟରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଆଜି ମୁଁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ନେଉନି।” ଏପରି ଅନେକ ଦୁଃଖର କଥା ଏକାନ୍ତ ଅରଣ୍ୟରେ କହି, ଲୁହା ଭରା ମୁହଁରେ ରାମ ଚୁପ୍ଚାପ ରାତି ବିତାଇଲେ।