ସୀତା ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ଆସି, ଦେବୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, “ମୁଁ ସହସ୍ର ଘଡ଼ା ମଦ୍ୟ ଓ ମାଂସ-ଚାଉଳ ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବି, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ନଗରକୁ ଫେରିବି।” ସୀତା ଏହିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦେଲେ, “ଏଠାରେ ଥିବା ଦେବତାମାନେ, ତୀରରେ ଥିବା ତୀର୍ଥ ଓ ମନ୍ଦିରମାନେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ପୂଜିବି।” ସେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ମୁଁ ମୋ ସ୍ବାମୀ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ସହିତ ତାଲମେଳ କରି, ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବି, ଦେବୀ, ଆପଣ ନିର୍ମଳା।” ଏପରି କହି ସୀତା ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ। ତାଙ୍କ ସହିତ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନୂତନ ଦୃଢ଼ତାରେ, ନୂତନ ଆଶାରେ, ତୀରକୁ ଛାଡ଼ି ଏଗିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସମ୍ମିତ୍ରାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଆମ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସତର୍କ ରୁହ, ଲୋକମାନେ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ କିମ୍ବା ଏକା ଅଞ୍ଜଳିରେ।” ରାମ ଆଉ କହିଲେ, “ବନର ଏକା ଅଞ୍ଜଳିରେ ବିଶେଷ ସୁରକ୍ଷା ଦରକାର, ତୁମେ ପ୍ରଥମେ ଚାଲ, ସୀତା ତୁମେ ପଛରେ ଚାଲିବେ।” ତାପରେ ରାମ କହିଲେ, “ମୁଁ ପଛରେ ଚାଲିବି, ତୁମେ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି। ଆଜି ସୀତା ବନଜୀବନର କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରିବେ।” ରାମ ଅନୁଭବ କରି କହିଲେ, “କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଏହାର ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ସହଜରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; ଆଜି ସୀତା ବନର କଷ୍ଟ ଜାଣିବେ।” ରାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, “ଆଜି ସୀତା ଏହି ଜନସୂନ୍ୟ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଉଦ୍ୟାନ ଶୂନ୍ୟ, ଦୁଃଖ ଓ ଖଡ଼ା ଭରିଥିବା ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ।” ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପ୍ରଥମେ ଏଗିଲେ; ତାପରେ ରାମ, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ସୀତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ଗଙ୍ଗା ପାର ଦୂର ତୀରକୁ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ପହଞ୍ଚି, ସମ୍ମିତ୍ରାଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଖିଲେ; ଦୂର ଯାତ୍ରା ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଫେରିଗଲା ଓ ତାପସ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ିଲେ। ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷକମାନେ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମହାତ୍ମା ଏହି ବଡ଼ ନଦୀ ପାର କରି, ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଶ୍ରୀମତ୍ ଗ୍ରାମ, ଉତ୍ତମ ଫସଲ ଓ ଆନନ୍ଦ ଛାଣିଆରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ଦୁଇ ଭାଇ ଚାରିଟି ବଡ଼ ପଶୁ—ଏକ ଶୁଆ, ଏକ ଋଷ୍ୟ, ଏକ ଚିତିକା ହରିଣ, ଏକ ବଡ଼ ହରିଣ—ମାରି, ପବିତ୍ର ମାଂସ ନେଇ, ଖାଇବା ଆଶାରେ, ବନର ମହାପତିଙ୍କ ଆଶ୍ରୟକୁ ଶୀଘ୍ର ଗଲେ। ଏଠାଠାରେ ଅନ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାମ ଏକ ବୃକ୍ଷକୁ ଆସି, ବାତିତ୍ୟ ପଶ୍ଚିମ ଗୋଧୂଳି ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆଜି ପ୍ରଥମ ରାତି ଆମେ ନଗର ତ୍ୟାଗ କରି ଅତିତ କରୁଛୁ; ସମ୍ମିତ୍ରାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଏହି ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ।” ରାମ କହିଲେ, “ଆଜିଠାରୁ ଆମେ ରାତିରେ ସତର୍କ ରୁହିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଅକ୍ଷୟ ଶ୍ରମରେ; କାରଣ, ସୀତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଆମ ଦୁଇଁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ।” ରାମ ଏହିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, “କିପରି ଆମେ ଏହି ରାତି କାଟିବା, ମାଟିରେ ଆମେ ଶୟନ କରିବା, ନିଜେ ଉତ୍ତାଲିଥିବା ବିଛାନାରେ।” ରାମ, ଯେଉଁଠି ଶୌଖିନ ଶୟନ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ସେ ମାଟିରେ ଶୟନ କଲେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି ରାତି କିଂଗ୍ ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଅତିତ କରୁଛନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ; କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ଇଛା ପୂରଣ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇଛନ୍ତି।” ରାମ କହିଲେ, “ସେ ରାଣୀ କୈକେୟୀ, ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ, ଭାରତଙ୍କୁ ଫେରିବା ଦେଖି, ନିଜ ଜୀବନ ଦେଇ ଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିବେନି।” ରାମ ଦୁଃଖ ଭାବରେ କହିଲେ, “ବୟସ୍କ ଓ ଅସହାୟ ରାଜା, ମୋ ଅଭାବରେ, ଏବେ କୈକେୟୀଙ୍କ ବଶରେ, କଣ କରିବେ?” ରାମ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଦଶରଥଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ଦେଖି, କହିଲେ, “ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ଇଛା ଧନ ଓ ଧର୍ମ ଉପରେ ଅଧିକ ଭାରି ପଡ଼େ।” ରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “କିଏ, ଅଜ୍ଞାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ମହିଳା ପାଇଁ ନିଜ ପୁଅକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ, ଯେପରି ଆମ ପିତା ମୋତେ କରିଛନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ଶୁଣିଛି।” ରାମ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚିତ ଭାରତ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କ ଜନନୀ ସହିତ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; ସେ ଏକା ରାଜ୍ୟର ଉପଭୋଗ କରିବେ।” ରାମ କହିଲେ, “ସେ ଏକା ରାଜ୍ୟର ମୁଖ ହେବେ, ପିତା ବୟସ୍କ ଓ ମୁଁ ବନରେ ରହିବି।” ଯେଉଁମାନେ ଧନ ଓ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି ଇଛାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ଦଶରଥଙ୍କ ପରି। ରାମ କହିଲେ, “ମନୁଷ୍ୟ, ମୃଦୁଭାବୀ, ମୁଁ ଭାବୁଛି କୈକେୟୀ ଦଶରଥଙ୍କ ଶେଷ, ମୋ ନିକାଳ, ଭାରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବା ପାଇଁ ଆସିଛି।” ରାମ ଆଶା କଲେ, “ଏବେ କୈକେୟୀ, ଭାଗ୍ୟରେ ମଦିରା, କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସମ୍ମିତ୍ରାଙ୍କୁ ମୋ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ।” ରାମ କହିଲେ, “ମୋ ଦୁଃଖରେ ସମ୍ମିତ୍ରା ଦୁଃଖରେ ରହନ୍ତୁ ନାହିଁ; ତୁମେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସମୟ ଆସିଲେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବା ଉଚିତ।” ରାମ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏକା ଦଣ୍ଡକ ବନକୁ ସୀତା ସହିତ ଯିବି; ମା, ଯାହା ନିର୍ବଳ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା।” ରାମ ଚିନ୍ତା କଲେ, “କୈକେୟୀ ଦ୍ୱେଷରେ ଅନ୍ୟାୟ କରିପାରେ; ସେ ମୋ ମାକୁ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଇପାରେ, ଯେ ଧର୍ମ ଜାଣିଛି।” ରାମ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚିତ କୌଣସି ଜନ୍ମରେ, ଯେଉଁ ମହିଳାମାନେ ପୁଅ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, କିଛି କରିଥିଲେ; ଏହି ଦୁଃଖ ଏବେ ମୋ ମା ପରେ ଆସିଛି।” ରାମ କହିଲେ, “କୌଶଳ୍ୟା, ଯିଏ ମୋତେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯତ୍ନ କରି ପାଳିଛି, ସେ ଏବେ ମୋ ଅଭାବରେ ଫଳ ମିଳୁନାହିଁ—ମୋ ଉପରେ ଲଜ୍ଜା।” ରାମ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “କୌଣସି ମହିଳା ଏପରି ପୁଅ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଦେଉ ନାହିଁ, ଯେ ମାକୁ ଅନ୍ତହୀନ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ସମ୍ମିତ୍ରୀ।” ରାମ କହିଲେ, “ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଶାରିଂଗ ମୁଁ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ; ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଟିଅଁର ଅଙ୍ଗୁଳି ଗଣିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାରେ।” ରାମ କହିଲେ, “ମୁଁ କଣ କାମର, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା ତୁମେ, ମୋ ମା ପାଇଁ, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କିଛି ଉପକାର କରିପାରିବି ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ?” ରାମ କହିଲେ, “ମୋ ମା କୌଶଳ୍ୟା, ମୋ ଅଭାବରେ, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଶୋକର ସାଗରରେ ଡୁବିଛନ୍ତି।” ରାମ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏକା ଆୟୋଧ୍ୟା ଓ ପୃଥିବୀକୁ ମୋ ତୀରରେ ଜୟ କରିପାରିବି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ, ପ୍ରାକ୍ରମ ଅର୍ଥହୀନ।