ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ଗୁହା ଓ ସେମାନଙ୍କ ସାଥୀମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ସହ ନୌକାରେ ଚଡ଼ିଲେ ଏବଂ ନୌକାଚାଳକଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ ଯେ, ନୌକା ଚଲାନ୍ତୁ। ତାଙ୍କ ଉତ୍ସାହ ଦ୍ୱାରା, ଚତୁର ଚାଳକ ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ହେଉଥିବା ନୌକା ନୀକ ଚେପି ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚାପୁର ଛାଡ଼ରେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ନଦୀ ପାରି ଯାଉଥିଲା। ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ, ନିର୍ମଳ ସୀତା ହାତ ଜୋଡ଼ି ଗଙ୍ଗା ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, “ଏହି ମହାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦଶରଥ ପୁତ୍ର; ଗଙ୍ଗେ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରି, ତାଙ୍କ ପିତୃ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କର। ଚଉଦ ବର୍ଷ ଅରଣ୍ୟବାସ ପରେ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ମୋ ସହିତ ତିନିଏ ଆଉଥରେ ଫେରିବେ। ଏହି ଉପକୃତି ପରେ ମୁଁ ନିରାପଦ ଫେରିଲେ, ମୋର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବା ପାଇଁ ଆନନ୍ଦରେ ତୁମକୁ ପୂଜିବି, ହେ ଗଙ୍ଗେ। ତୁମେ ତ୍ରିପଥଗା ଦେବୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକ ଦେଖ, ଏବଂ ସାଗରର ରାଜାଙ୍କ ସହଧର୍ମିଣୀ ଭାବେ ଏହି ଲୋକରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ। ଏହିଠାରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରି ପ୍ରଶଂସା କରୁଛି, ଯେତେବେଳେ ରାମ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ନିରାପଦ ଫେରିବେ। ମୁଁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ ଭୋଜନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଦେଇ ତୁମକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବି। ଏହି ନଗରକୁ ଫେରିଲେ, ଏକ ହଜାର ଘଡ଼ା ମଦ ଓ ମାଂସ-ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତିସହିତ ତୁମକୁ ପୂଜିବି। ତୁମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ଦେବତା, ତୀର୍ଥ ଓ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ପୂଜିବି। ମୁଁ ମୋର ପ୍ରବଳ ବାହୁବାନ୍ ବର୍ତ୍ତା ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହିତ ଆଉଥରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବି, ଏହି ଅପରାଧହୀନ ଦେବୀ।" ସୀତା ଏପରି ଭାବେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ଶୀଘ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ନୌକାରୁ ଉତରି, ଅରଣ୍ୟ ଦିଗକୁ ଚାଲିଲେ। ତାପରେ ରାମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସବୁ ସମୟ ଜାଗ୍ରତ ରୁହ; ଜନସମୂହ ଭିତରେ ହେଉ କି ଏକାନ୍ତରେ, ସତର୍କ ରୁହ। ଅରଣ୍ୟର ଏକାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ରକ୍ଷା ଦେଖିବା ଦରକାର। ତୁମେ ପୂର୍ବେ ଚାଲ, ସୀତା ତୁମ ପଛରେ ଯିବେ, ମୁଁ ପଛରେ ଚାଲି, ତୁମେ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି। ଆଜି ସୀତା ଅରଣ୍ୟବାସର କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରିବେ। କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟର ପୂର୍ବରୁ ସହଜରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ; ଆଜି ସୀତା ନିଶ୍ଚୟ ଅରଣ୍ୟବାସର କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରିବେ। ଏହି ଅରଣ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକ ନାହାନ୍ତି, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ବାଗିଚା ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ଓ ଅବରୋହଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଠାକୁ ସେ ଆଜି ପ୍ରବେଶ କରିବେ।” ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୂର୍ବେ ଚାଲିଲେ; ରାଘବ, ରଘୁ ବଂଶର ଆନନ୍ଦ ତାଳ, ସୀତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ଗଙ୍ଗା ତୀର ଦୂରେ ଚିହ୍ନି, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ; କିନ୍ତୁ ଦୂର ଯାତ୍ରାରେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପୁନଃ ଫେରିଗଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ଝରିଲା। ଏହିପରେ, ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ବିଶାଳ ନଦୀ ପାରି, ଶସ୍ୟଶ୍ୟାମଳ ଗ୍ରାମ, ଉତ୍ସାହିତ ବଛାମାନେ ଥିବା ଲୋକରେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ଦୁଇ ଭାଇ ଏକ ଶୂକର, ଏକ ଋଷ୍ୟ, ଏକ ଚିତ୍ରୀ ହରିଣ ଓ ଏକ ବଳଶାଳୀ ମୃଗ ହତ୍ୟା କରି, ପବିତ୍ର ମାଂସ ନେଇ ଖୁଦା ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଅରଣ୍ୟପତିଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ। ଏବେ ଅନ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାମ ଏକ ବୃକ୍ଷ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ସନ୍ଧ୍ୟା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆଜି ନଗର ଛାଡ଼ି ପ୍ରଥମ ରାତି ଅତିତ କରୁଛୁ; ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଏଥିରେ ଚିନ୍ତିତ ହେବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଆଜିଠାରୁ ଆମେ ରାତିରେ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ରହି ସତର୍କ ରହିବା ଦରକାର; କାରଣ, ସୀତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଆମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏହି ରାତି କିଛି ଭାବେ କାଟିବାକୁ ହେବ, ଏହି ମାଟିରେ ଆମେ ନିଜେ ଉପଲବ୍ଧ ଜିନିଷ ଦ୍ୱାରା ଶୟ୍ୟା ତୟାରି କରି ଶୁଇବା।" ରାମ, ଯିଏ ଶୂଭ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୋଇବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ସେଇ ମାଟି ଉପରେ ଶୁଇ, ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ। “ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ରାତି ମହାରାଜ ଦୁଃଖରେ ଶୁଅଛନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ; କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ସେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଆପଣ ଜୀବନ ଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିବେ ନାହିଁ, ଯଦି ଭରତ ଫେରିଆସନ୍ତି। ଆମେ ନଥିଲେ, ଅସହାୟ ଓ ବୃଦ୍ଧ ରାଜା, ଏବେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଧିନ ହୋଇ, କ’ଣ କରିବେ? ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି ଓ ରାଜାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ଦେଖି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଯେ, କାମନା ଧନ ଓ ଧର୍ମ ଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। କାରଣ, କିଏ ଅଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଣେ ପୁଅକୁ ଏଭଳି ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ, ଯେପରି ଆମ ପିତା ମୋତେ କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞାକାରୀ ଥିଲେ। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭରତ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ସଉଭାଗ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିବେ; ସେଉଁଠି କେବଳ ସେଇ ଦେଶର ଏକମାତ୍ର ମୁଖ ହେବେ, ଆମ ପିତା ବୃଦ୍ଧ ଓ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଥିବାବେଳେ। ଯିଏ ଧନ ଓ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି କାମନା ପଛରେ ଚାଲେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଦୁଃଖକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଯେପରି ଦଶରଥ ହେଲେ। ମୋତେ ଲାଗେ, ମୃଦୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କୈକେୟୀ ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତ, ମୋର ବନବାସ ଓ ଭରତ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ଆସିଛି। ଏବେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ସଉଭାଗ୍ୟରେ ମଦମାତ୍ତ ହୋଇ, କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ମୋ ଦ୍ୱାରା କଷ୍ଟ ଦେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ। ମୋ ଦ୍ୱାରା ରାଣୀ ସୁମିତ୍ରା ଦୁଃଖରେ ରୁହନ୍ତୁ ନାହିଁ; ତୁମେ ଯଥାସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଯିବା।’’ ଏହିପରି ଭାବେ ରାମ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ଭାବନା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଅଞ୍ଚଳ ଅରଣ୍ୟର ରାତି ଅତିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।