ସୁମନ୍ତ୍ର ଭାବନାରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଆନୁରାଗ ଓ ନିଷ୍ଠାରେ ଭରିଆ, ଭାବୁଛନ୍ତି—"ମୁଁ ଯଦି ଆପଣଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରେମ ଓ ଅବିଚଳିତ ଭକ୍ତିରେ କିଛି ଅନୌପଚାରିକ ଶବ୍ଦ କହିଯାଏ, ଦୟାକରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମାନ୍ୟ କରନ୍ତୁ। ଆପଣ ବିନା ମୁଁ କେମିତି ସେ ନଗରକୁ ଫେରିବି? ଏହା ଏକ ପୁତ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ ଦୁଃଖର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି। ଯଦି ମୋ ରଥକୁ ଲୋକେ ଦେଖିବେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ନାହାନ୍ତି, ଯଦିଓ ରଥ ରାମଙ୍କ ନାମରେ ଅଛି, ତଥାପି ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ନଗର ମନେ ମନେ ବିକଳ ହୋଇଯିବ। ଏହି ଖାଲି ରଥ, ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ଚାରିଓଟିୟର ଅଛି, ଏହା ଏକ ଯୁଦ୍ଧରେ ବୀରମାନେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା ଦଳ ପରି ଦେଖାଯିବା ଦୁଃଖର କାରଣ ହେବ। ଆପଣ ଦୂରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନଗରବାସୀ ମନେ ମନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଭାବି, ଏହି ଦିନ ନିଶ୍ଚିତ ଉପବାସ ରଖିବେ, ଆପଣଙ୍କୁ ଭାବି ଦୁଃଖିତ ହେବେ। ରାମ, ଆପଣ ଦେଖିଛନ୍ତି କିପରି ଆପଣଙ୍କ ବନବାସ ଦେଖି ଲୋକମାନେ ବିଶେଷ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଅତିଶୟ କ୍ଳାନ୍ତ। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଏହି ରଥରେ ବସି ନଗରକୁ ଯିବି, ତେବେ ମୋ ବନବାସରେ ନଗରବାସୀ ଯେଉଁ ଦୁଃଖର ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, ସେ ଶବ୍ଦ ଏବେ ଶତଗୁଣ ଅଧିକ ହେବ। ମୁଁ ତ ଆପଣଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ କଣ କହିବି? ଯେ, "ମୁଁ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ମାମାଘରକୁ ନେଇଯାଇଛି, ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁନା"—ଏପରି ଅସତ୍ୟ କଥା କହିପାରିବିନାହିଁ। ଏହି ପ୍ରକାର ଅପ୍ରିୟ ସତ୍ୟ କଥା କହିବି କିପରି? ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ଯେଉଁ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ କିପରି ବୁଝିବେ ଯେ ଏହି ରଥ ଆପଣ ବିନା ଖାଲି? ମୁଁ ଆପଣ ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ; ଦୟାକରି ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସହ ବନକୁ ଯିବି। ଯଦି ଆପଣ ମୋର ଅନୁରୋଧ ଉପରେ ମନ ଦେଇନାହାନ୍ତି, ତେବେ ଏଠି ଆପଣ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ମୁଁ ଏହି ରଥ ସହ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଦେବି। ବନରେ ଯେଉଁ କଷ୍ଟ ଆସିବ, ରାଘବ, ମୁଁ ଏହି ରଥ ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂର କରିଦେବି। ଏହି ରଥ ସେବା ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ଲାଗିଛି, ବନବାସରେ ଆପଣଙ୍କ ସେବା କରି ବି ଏପରି ଆନନ୍ଦ ମିଳିବା ଆଶା ରଖୁଛି। ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ, ଏହି ମହାବୀର, ଯଦି ଆପଣଙ୍କୁ ବନରେ ସେବା କରିପାରିବେ, ସେମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ। ମୁଁ ବନରେ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଧରି ସେବା କରିବି; ଅୟୋଧ୍ୟା କିମ୍ବା ଦେବତାମାନଙ୍କ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଉଛି। ନିଶ୍ଚୟ, ଆପଣ ବିନା ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବିନାହିଁ; ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରାଜଧାନୀ ମଧ୍ୟ ଅଗମ୍ୟ। ଉପଵାସ ସମାପ୍ତ ହେଲେ, ଏହି ରଥରେ ଆପଣଙ୍କୁ ନଗରକୁ ନେଇଯିବା ମୋ ମନର ଅଭିଲାଷ। ଚଉଦ ବର୍ଷ ଆପଣଙ୍କ ସହ ବନରେ ଅତିବାହିତ କରିବା କ୍ଷଣପରି ଲାଗିବ; ତାହାନ୍ତୁ ବିପରୀତ, ଶତବର୍ଷ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଲାଗିଥାନ୍ତା। ଯେଉଁପରି ମୁଁ ଏକ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ସେବକ ଭାବେ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁନାହିଁ; ଯେଉଁପଥରେ ମାଲିକ ଓ ପୁତ୍ର ଯାଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାହାରେ ବିଶ୍ୱାସରେ ଅଟୁଟ ଅଛି।" ଏପରି ଅନେକ ଭାବରେ ପୁନଃପୁନଃ ଅନୁରୋଧ କରି, ବିନୀତ ଓ ବିକଳ ହୋଇ ସୁମନ୍ତ୍ର ରହିଲେ। ତାହାପରେ ଦୟାମୟ ରାମ ସେଉଁଠି ସେବକ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ତୁମର ଅତ୍ୟୁତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ଜାଣେ। ଏବେ ମୋ ପ୍ରେରଣାର କାରଣ ଶୁଣ। ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚିବ, ମୋର କନିଷ୍ଠ ମାତା କୈକେୟୀ ନିଶ୍ଚିତ ହେବେ ଯେ ରାମ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ତାହାପରେ ସେ ରାଣୀ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ବନକୁ ଯାଇଛି ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ମିଥ୍ୟା କହିଛନ୍ତି ବୋଲି ଭାବିବେନାହିଁ। ମୋର ପ୍ରଧାନ ଇଚ୍ଛା ହେଉଛି—ମୋର କନିଷ୍ଠ ମାତାଙ୍କ ପୁଅ ଭରତ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରୁନ୍। ଏହି କାରଣରୁ, ମୋ ଓ ରାଜାଙ୍କ ସୁଖ ପାଇଁ, ତୁମେ ଏହି ରଥ ନେଇ ନଗରକୁ ଫେର, ଏବଂ ଯାହା ଯାହାକୁ ଯେପରି ଉଚିତ, ସେପରି କଥା କହିବାକୁ ଭୁଲିବ ନାହିଁ।" ଏପରି କହି ରାମ ଚାରିଓଟିୟର ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ଏବଂ ତାପରେ ଗୁହାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଓ ଉଦ୍ଦିଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—"ଗୁହା, ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଗ୍ରାମ୍ୟ ବନରେ ବସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୋତେ ଆଶ୍ରମରେ ରହିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଏହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ। ଏହିପରି, ମୁଁ ତପସ୍ୟାର ଶୃଙ୍ଗାର ନିୟମ ଗ୍ରହଣ କରି, ପିତା, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତାରେ ଆଗେ ବଢ଼ିବି। ଯେତେବେଳେ ଜଟା ବନାଯିବ, ତେବେ ଯିବି; ବଟବୃକ୍ଷର ଦୁଧ ଆଣିଦିଅ।" ଗୁହା ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ସେହି ଦୁଧ ଆଣିଦେଲେ। ଏହି ଦୁଧ ଦ୍ୱାରା ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ନିଜ ପାଇଁ ଜଟା ବନେଇଲେ; ଦୀର୍ଘବାହୁ, ପୁରୁଷଶାର୍ଥ ରାମ ଏବେ ତପସ୍ବୀ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ତାପରେ ଚିରଉପବାସୀ ଚିହ୍ନ—ବାଲ୍କଳବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଜଟା ପରିଧାନ କରି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଇଁଜଣ ତପୋଧନ ମୁନି ପରି ଦେଖାଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏପରି ତପସ୍ବୀ ମାର୍ଗ ଗ୍ରହଣ କରି, ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଗୁହା, ତୁମେ ସେନା, ଧନ, ଦୁର୍ଗ ଓ ପ୍ରଜା ଉପରେ ସଦା ନିରିକ୍ଷଣ ରଖ; ରାଜ୍ୟର ରକ୍ଷା ସବୁଠାରୁ କଠିନ।" ତାପରେ ଗୁହାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଇକ୍ଷ୍ବାକୁବଂଶୀ ରାମ, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସୀତା ଓ ଭ୍ରାତା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଗଲେ। ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ପହଞ୍ଚି, ତୀବ୍ର ପ୍ରବାହୀ ଗଙ୍ଗା ପାର ହେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—"ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ତୟାରି ଥିବା ନୌକାରେ ଚଢ଼, ତାପରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ମୂଲ୍ୟବତୀ ସୀତାଙ୍କୁ ସାବଧାନରେ ଚଢ଼େଇଦିଅ।" ଭାଇଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପ୍ରଥମେ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଉଠେଇଦେଲେ, ତାପରେ ନିଜେ ଚଢ଼ିଲେ। ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ ରାମ ନୌକାରେ ବସିଲେ; ନିଷାଦପତି ଗୁହା ତାଙ୍କ ଜନଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ। ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାଘବ ନୌକାରେ ବସି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶୁଭ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ନିଜ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କଲେ।