ସୁମନ୍ତ୍ର ରଥି, ଯେଉଁଠି ରାମ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି, ସେଠି ବେସ୍ତ ଦୁଃଖରେ ନିଜ ଦୁଃଖକୁ ମନେ କରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଲୁହ ଛାଡ଼ି ହୃଦୟଭାବରେ କାନ୍ଦିଲେ। ତା’ପରେ, ସେ ଲୁହ ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ, ରାମ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପବିତ୍ରତା ଅନୁଭବ କରି, ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ପୁନିପୁନି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶରେ ତୁମ ପରି ମୋ ପ୍ରୀୟ ବନ୍ଧୁ କେହି ନାହାନ୍ତି। ଏମିତି କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଯେଉଁଠି ରାଜା ଦଶରଥ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ନ ହୁଅନ୍ତୁ।" "ପୃଥିବୀର ଏହି ମହାରାଜ, ବୟସର ଭାର ଓ ଦୁଃଖରେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ, ଆଶାର ଭାରେ ଅବନମ୍ର। ଏହି କଥା ତୁମକୁ କହୁଛି। ମହାତ୍ମା ରାଜା ଯାହା ଆଜ୍ଞା ଦେଇଛନ୍ତି, କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଯାହା କରିବା ଦରକାର, ନିର୍ବିଘ୍ନରେ କର। ରାଜାମାନେ ଏହିପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ କୌଣସି ବାଧା ନ ଆସୁ।" "ଯଦି ମହାରାଜ ଅସତ୍ୟ କଥା କହିବେ ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ, ତେବେ ସେଉଁଠି ତୁମେ ସେହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କର। ବୟସ୍କ, ମହାନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଶିରୋନମ୍ର କରି, ମୋ ପକ୍ଷରୁ ଏହି କଥା କହିଦିଅ। ଆମେ—ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମୈଥିଲୀ—କେହି ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ, ଆମେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଛାଡ଼ିବା କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁନାହାଁ।" "ଚଉଦ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ତୁମେ ଆମେ—ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଓ ସୀତାକୁ ପୁନିପୁନି ଫେରିଆସୁଥିବା ଦେଖିପାରିବ। ଏହିପରି କଥା ରାଜା ଓ ମୋ ମାତାଙ୍କୁ କହି, ଅନ୍ୟ ବଧୂମାନେ, କୈକେୟୀ ସହିତ, ସେମାନେଠାରେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଶୁଭେଚ୍ଛା ପହଞ୍ଚାଇଦିଅ।" "କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ ଓ ଶୁଭକାମନା କହିଦିଅ, ଏହିପରି ସୀତା, ମୁଁ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ମଧ୍ୟ। ରାଜାଙ୍କୁ କହିଦିଅ, ଭରତଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଡାକିବାକୁ, ଯଦି ସେ ଆସିଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଧିକାରୀ କର; ତେବେ ଆମ ଦୁଃଖର ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ଅଧିକ ନ ହେବ।" "ଭରତଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଭୁଲିନାହିଁ—ଯେପରି ରାଜାଙ୍କୁ ଆଦର କରୁଛ, ସେପରି ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏକାଭାବରେ ଆଦର କର। କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଯେପରି ଆଦର କର, ସେପରି ମୋର ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଆଦର କର। ବାପାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଓ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟାଶାରେ ଦୁଇଁ ଜଗତକୁ ତୁମେ ସୁଖୀ କରିପାରିବ।" ଏପରି ଭାବରେ ରାମଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଫେରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ ହେଲେ, ଦୁଃଖିତ ସୁମନ୍ତ୍ର ଏସବୁ କଥା ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶୁଣିଲେ ଓ ପ୍ରେମରେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋର ଭକ୍ତି ଓ ନିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ଯଦି କିଛି ଅନ୍ଯାୟ କଥା କହିଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ଖ୍ଷମା କରିବେ।" "ତୁମକୁ ବିନା ସେହି ନଗରକୁ କିପରି ଯିବି? ଏକ ପୁତ୍ର ଜେପରି ବାପାଠାରୁ ବିୟୋଗ ହେଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ସେପରି ମୋର ଅବସ୍ଥା। ଯଦି ମୋର ରଥ ରାମ ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଏ, ତେବେ ନଗର ଜନମାନସ ଏହା ଦେଖି ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିବେ। ଏହି ଖାଲି ରଥ ଏବଂ ମାତ୍ର ମୁଁ ରଥି ଦେଖି, ନଗର ଏକ ଯୁଦ୍ଧରେ ବୀରମାନେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ସେନାପରି ହେବ।" "ତୁମେ ଦୂରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକେ ମନରେ ତୁମକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଏହି ଦିନ ଉପବାସ କରି ତୁମକୁ ଚିନ୍ତା କରିବେ। ତୁମ ପ୍ରବାସ ଦେଖି ଲୋକମାନେ କେମିତି ଦୁଃଖିତ ଓ ବିଚଳିତ ହେଉଛନ୍ତି, ତୁମେ ଦେଖିଛ। ମୋର ଏହି ନିଷ୍କାସନ ଦେଖି ନଗରବାସୀ ଯେପରି ଦୁଃଖର ଆର୍ତ୍ତନାଦ କଲେ, ଏବେ ମୋ ଖାଲି ଫେରିବାରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଶତଗୁଣି ବଢ଼ିଯିବ।" "ମୁଁ ତୁମର ମାତାଙ୍କୁ କ’ଣ କହିବି? ଯେ, ତୁମ ପୁଅକୁ ମୁଁ ମାମୁଁଘରକୁ ନେଇଯାଉଛି—ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ? ଏପରି ଅସତ୍ୟ କଥା କହିପାରିବି ନାହିଁ, କିପରି ଏପରି ଦୁଃଖଦ ତଥ୍ୟ କହିପାରିବି? ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ଯେଉଁ ଆପଣମାନେ ଚଳିଛନ୍ତି, ତୁମ ଆତ୍ମୀୟମାନେ—କିପରି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାମାନେ କହିପାରିବେ ଯେ ରଥ ରାମ ବିନା?" "ମୁଁ ତୁମକୁ ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିପାରିବି ନାହିଁ, ହେ ନିର୍ମଳ; ମୋତେ ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମ ସହ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ। ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଅନୁରୋଧ ଅସ୍ୱୀକାର କରି, ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କର, ତେବେ ଏଠି ରଥ ସହ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।" "ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟାରେ ଯେଉଁ ବାଧା ଆସିବ, ହେ ରାଘବ, ମୁଁ ଏହି ରଥ ସହ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂର କରିଦେବି। ଯେପରି ରଥ ସେବାରେ ସୁଖ ମିଳିଛି, ସେପରି ଅରଣ୍ୟବାସରେ ତୁମ ସେବାରେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ପାଇବାକୁ ଆଶା କରୁଛି।" "ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ମହାବୀର, ଯଦି ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଭାବେ ତୁମ ସେବା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ। ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ରହି, ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ସେବା କରିବି; ଅୟୋଧ୍ୟା କି ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଆକର୍ଷଣ କରେ ନାହିଁ।" "ମୁଁ ତୁମକୁ ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବି ନାହିଁ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରାଜଧାନୀ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍କର୍ମୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗମ୍ୟ। ଅରଣ୍ୟବାସ ଶେଷ ହେଲେ, ଏହି ରଥରେ ତୁମକୁ ନଗରକୁ ନେଇଯିବା ମୋର ଏକମାତ୍ର ଇଚ୍ଛା।" "ତୁମ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ଚଉଦ ବର୍ଷ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପରି ଅନୁଭବ ହେବ, ନହେଲେ ଶତବର୍ଷ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଲାଗିଥାନ୍ତା। ଯେପରି ମୁଁ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଦାସ ଭାବେ ଦଣ୍ଡପଥରେ ଦଢ଼ିଆଛି, ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" ଏପରି ଭାବରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ବାରମ୍ବାର ଅନେକ ଉପାୟରେ ଅନୁରୋଧ କରି, ଦୁଃଖିତ ଓ ନମ୍ର ହେଇ ରହିଲେ। ତା’ପରେ ଦାସପ୍ରତି ଦୟାଳୁ ରାମ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ଜାଣିଛି, ତୁମର ଚରମ ଭକ୍ତି ଅଛି; ଏହିଠାରୁ ତୁମକୁ ନଗରକୁ ପଠାଇବାର କାରଣ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।