ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦୂରେ ଯାଉଥିବା ଦେଖି ସୁମନ୍ତ୍ର ଚିରକାଳ ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରିଲେ । ସେ କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ତୁମେ ବନରେ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବୈଦେହୀ ସହିତ ବସିବା ଦ୍ୱାରା ତୁମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ, ଯେପରି ତିନି ଲୋକକୁ ବିଜୟ କରିଛ । ଆମେ ସତ୍ୟରେ ନଷ୍ଟ ହେଲୁ, ହେ ରାମ, ଯାହାକି ତାଙ୍କ ଚଳନିରେ ଭ୍ରମିତ ହେଲୁ; ଏବେ ଆମେ ପାପିଷ୍ଠ କୈକେୟୀଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପଡିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବା ଓ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଅଂଶୀ ହେବାକୁ ପଡିବ ।” ଏପରି ବିଲାପ କରି, ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଲୁହ କାଢ଼ିଲେ । ପରେ ଲୁହ ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ, ରାମ ନିଜେ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଶୁଭ୍ର ହୃଦୟ ଚାରିଓଟ ଚାଳକ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ମଧୁର କଥା କହିଲେ, “ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ତୁମ ପରି ବନ୍ଧୁ ମୁଁ ଆଉ କାହାକୁ ଦେଖୁନି; ଏପରି କାମ କର, ଯେପରି ମୋ ପାଇଁ ରାଜା ଦଶରଥ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ନାହିଁ । ରାଜାଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖ ଓ ବୃଦ୍ଧତାରେ ଅତିବି ଭାରିତ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ, ଯାହା କୈକେୟୀ ଚାହାନ୍ତି, ତାହା ନିର୍ବିଘ୍ନରେ କରିବା ଉଚିତ । ଏହି କାରଣରୁ ରାଜାମାନେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରନ୍ତି—ଯାହା ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବାଧା ପାଉନାହିଁ । ଯଦି ମହାରାଜ ଅସତ୍ୟରେ ନ ପଡନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହେଇନାହାନ୍ତି, ତେବେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ସେହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କର ।” “ବୟସ୍କ, ମହାନ, ନିୟନ୍ତ୍ରଣଶୀଳ ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ମୋ ପକ୍ଷରୁ ଏହି କଥା କହିବା; ଯିଏ ଦୁଃଖ ଜାଣିନାହାନ୍ତି । ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମୈଥିଲୀ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ, ଆଉ ଆମେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଛାଡ଼ିବାକୁ କିମ୍ବା ବନବାସ ନେବାକୁ ଅନୁତାପ କରୁନାହାଁ । ଚଉଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଷ ଶେଷ ହେଲେ, ତୁମେ ଆମ ତିନିଜଣଙ୍କୁ ଅନେକଥର ଫେରି ଆସୁଥିବା ଦେଖିବା । ଏହି କଥା ରାଜା ଓ ମୋ ମାତାଙ୍କୁ କହି, ଅନ୍ୟ ରାନୀମାନେ ସହିତ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ସନ୍ଦେଶ ପୁନଃପୁନଃ ପହଞ୍ଚାଇବା । କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ମୋର ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ଶିରୋନମସ୍କାର ଦେବା, ଏବଂ ଏହି କଥା ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମୋର ପକ୍ଷରୁ ମଧ୍ୟ କହିବା । ରାଜାଙ୍କୁ କହିବା, ସେ ଶୀଘ୍ର ବରତଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତୁ; ଯଦି ବରତ ଆସିଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରିବା । ବରତଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରି, ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବା; ତେବେ ଆମ ଦୁଃଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶୋକ ତୁମକୁ ଜୟ କରିପାରିବ ନାହିଁ । ବରତଙ୍କୁ ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ କହିବା: ରାଜାଙ୍କୁ ଯେପରି ବ୍ୟବହାର କର, ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଭାବେ ମାନ୍ୟ କରିବା । କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଯେପରି ମାନ୍ୟ କର, ମୋର ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ମାନ୍ୟ କରିବା । ପିତା ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଓ ରାଜ୍ୟ ଆଶାରେ ତୁମେ ଉଭୟ ଲୋକକୁ ଖୁସି କରିପାରିବ ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଦୁଃଖ ଭିତରେ ଥିଲେ ବି, ଭକ୍ତି ଓ ସ୍ନେହରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଯଦି ଅନୁଚିତ ଭାବେ କିଛି କହିଅଛି, ଏହା ସ୍ନେହ ଓ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା; ଦୟାକରି ମୋ ପ୍ରତି ଖ୍ଷମା କର । ଆପଣଙ୍କ ବିନା ମୁଁ ସେଇ ନଗରକୁ କିପରି ଯିବି? ଏହା ଏକ ପିତା ବିନା ପୁଅ ପରି ହେବ । ଲୋକମାନେ ଯଦି ମୋର ରଥକୁ ରାମ ବିନା ଦେଖିବେ, ତେବେ ରଥ ରାମ ନାମ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ବି ଅୟୋଧ୍ୟାର ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯିବ । ଶୂନ୍ୟ ରଥ ଦେଖି ନଗର ନିଶ୍ଚିତ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯିବ, ଏକ ଯୁଦ୍ଧରେ ନାୟକମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ସେନା ପରି । ଆପଣ ଦୂରେ ବସିଥିଲେ ବି, ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ଆପଣଙ୍କୁ ମନରେ ଅନୁଭବ କରି, ଆଜି ନିଶ୍ଚିତ ଉପବାସ କରିବେ । ଆପଣଙ୍କ ବନବାସ ଦେଖି ଲୋକମାନେ କିପରି ବିକଳ ଓ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ତାହା ଆପଣ ଦେଖିଛନ୍ତି । ମୋ ରଥରେ ବସିଥିବା ଦେଖି ଯେହିଁତୁ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ, ଏବେ ରାମ ବିନା ରଥ ଦେଖି ସେହି ଦୁଃଖ ଶତଗୁଣି ହେବ ।” “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ କଣ କହିବି? ଆପଣଙ୍କୁ ମୁଁ ମାମାଙ୍କ ଘରକୁ ନେଇଯାଇଛି—ଏହିପରି ଅସତ୍ୟ କଥା ମୁଁ କେବେ କହିପାରିବି ନାହିଁ । ଯେଉଁମାନେ ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଛନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କ ପରିଜନମାନେ—ସେମାନେ କିପରି ଶୁଣିବେ ଯେ ରଥ ଆପଣ ବିନା ଫେରିଛି? ମୁଁ ଆପଣ ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ; ଆପଣ ମୋତେ ବନକୁ ନେଇଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ । ଯଦି ଆପଣ ମୋର ଅନୁରୋଧ ସତ୍ତ୍ୱେ ବି ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିବେ, ତେବେ ଏଠି ରଥ ସହିତ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି । ବନରେ ତପସ୍ୟାରେ ଯେପରି ବିଘ୍ନ ଆସିବ, ମୁଁ ଏହି ରଥ ଦ୍ୱାରା ତାହା ଦୂର କରିଦେବି । ଯେପରି ଆପଣଙ୍କ ସେବାରେ ଆନନ୍ଦ ଲାଗିଛି, ଏହି ବନବାସ ସେବାରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଲାଗିବ । ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ବନରେ ସେବା କଲେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗତି ପାଇବେ । ମୁଁ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଦେଇ ବନରେ ଆପଣଙ୍କୁ ସେବା କରିବି; ଅୟୋଧ୍ୟା କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି । ଆପଣ ବିନା ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବି ନାହିଁ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନଗର ମଧ୍ୟ ପାପୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅପ୍ରାପ୍ୟ । ବନବାସ ସମୟ ଶେଷ ହେଲେ ଏହି ରଥରେ ଆପଣଙ୍କୁ ନଗରକୁ ଫେରେଇ ନେବା ମୋର ଇଚ୍ଛା । ଚଉଦ ବର୍ଷ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ବନରେ କଟେଇବା କ୍ଷଣ ଭଳି ହେବ; ନହେଲେ ଶତ ବର୍ଷ ଅନ୍ୟ ଭଳି ଲାଗିଥାନ୍ତା । ଯେପରି ମୁଁ ଭକ୍ତିରେ ଦୃଢ଼, ସେବାରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ, ଆପଣ ଓ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ଯେଉଁପଥରେ ଚାଲିଛନ୍ତି, ସେଉଁଥିରେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିବେ ନାହିଁ ।” ଏପରି ଭାବେ, ରାମ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୟା, ସ୍ନେହ ଓ ନିଷ୍ଠାର ମୂଲ୍ୟବାନ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଚାଲିଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଅନୁଗତି, ଦୟା ଓ ଧର୍ମର ଉତ୍ତମ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଇଥିଲା ।