ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି କହିଲେ, "ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯିବ; ସଦା ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ଚେତନାଶୀଳ ରହିବା।" ତାଙ୍କୁ ଆଉ କହିଲେ, "ତୁମେ ଫେରିଯିବ; ମୋର କାମ ସମାପ୍ତ ହୋଇଛି। ରଥ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ପଦେ ପଦେ ବନକୁ ଯିବି।" ସୁମନ୍ତ୍ର, ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଦେଖିଲେ ଯେ ତାଙ୍କୁ ବିଦା କରାଯାଇଛି, ସେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ବୀର ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି ପୃଥିବୀରେ କେହି ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିନାହାନ୍ତି—ପତ୍ନୀ ଓ ଭାଇ ସହ ବନରେ ବାସ କରିବା, ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ପରି। ଯଦି ଆପଣ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ତେବେ ତପ, ଅଧ୍ୟୟନ, ସାଧୁତା ଓ ସତ୍ୟତାର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ, ମହାବୀର, ଆପଣ ବନରେ ଭାଇ ଓ ବୈଦେହୀ ସହ ବାସ କରିବାରେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ, ତିନି ଲୋକ ଜିତିବା ପରି। ଆମେ ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ ହେଲୁ, ରାମ, ଯେଉଁମାନେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଚତୁର୍ୟାରେ ଠକିଗଲୁ; ଆମେ ଏବେ ପାପିନୀ କୈକେୟୀଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପଡ଼ିବା ଓ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖକୁ ଅଂଶ ହେବା।" ଏଭଳି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୃଦୟରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରାମଙ୍କୁ ଦୂରରେ ଦେଖି ବିଲାପ କଲେ। ଶୋକ ଶମିତ ହେବା ପରେ, ରାମ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ପୁନି ପୁନି ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, "ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ସମାନ ବନ୍ଧୁ ନାହିଁ; ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା, ଯେପରି ଦଶରଥ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବେନି। ଭୂମିର ନାଥ, ତାଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖ ଓ ବୟସରେ ଦୁଃଖିତ, ଏବଂ ଏକ ଇଚ୍ଛା ରେ ଭାରିତ—ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି କଥା କହୁଛି। ଯେ କିଛି ଦଶରଥ ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଏଚ୍ଛା ପାଇଁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଉଚିତ। ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ବାଧା ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ଯଦି ଦଶରଥ ରାଜା କ୍ଷୁଦ୍ରତାରେ ପଡ଼ିନାହାନ୍ତି, ନା falsehood କରନ୍ତି, ତେବେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା। ବୟସ୍କ, ଉତ୍ତମ, ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ମୋର ନାମରେ ଏହି କଥା କହିବା—ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଜଣାନ୍ତୁ। ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମୈଥିଲୀ ଦୁଃଖ କରୁନାହାନ୍ତି; ଆୟୋଧ୍ୟା ଛାଡ଼ିବା ଓ ବନରେ ବାସ କରିବାରେ ଆମେ ଶୋକ କରୁନାହାନ୍ତି।" "ଚୌଦ ଵର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ତୁମେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଓ ସୀତାକୁ ପୁନି ପୁନି ଫେରିଆସିବାରେ ଦେଖିବା। ରାଜା ଓ ମୋ ମାତାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହି, ଅନ୍ୟ ରାନୀମାନେ, କୈକେୟୀ ସହିତ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ ଓ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇବା। କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ମୋର ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ପ୍ରଣାମ ଦେବା, ସୀତା, ମୁଁ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ପ୍ରଣାମ ଓ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେବା। ମହାରାଜଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିବା—ବରତକୁ ଶୀଘ୍ର ଡାକିବା; ଯଦି ବରତ ଆସିଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପଦରେ ତାଙ୍କୁ ବସାଇବା। ବରତକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ପଦରେ ଅଭିଷେକ କରିବା; ତେବେ ଆମର ଦୁଃଖରୁ ଜନିତ ଶୋକ ତୁମକୁ ଜିତିପାରିବ ନାହିଁ।" "ବରତକୁ ଏହି କଥା କହିବା—ରାଜାଙ୍କୁ ଯେପରି ଆଦର କରିବା, ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କୁ ଏହିପରି ଆଦର କରିବା; କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତ୍ରାକୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖିବା, କିନ୍ତୁ ବିଶେଷ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ, ଯେଉଁଠି ମୋର ମାତା, ଅଧିକ ସମ୍ମାନ ଦେବା। ପିତାପାଇଁ ଆଦର ଓ ରାଜ୍ୟ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଆଶାରେ, ଦୁଇ ଲୋକରେ ସୁଖ ଆଣିପାରିବ।" ସୁମନ୍ତ୍ର, ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଫେରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ, ଦୁଃଖରେ ଉତ୍ତିର୍ଣ୍ଣ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏସବୁ କଥା ଶୁଣି, ସ୍ନେହରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଯଦି ସ୍ନେହ ଓ ଅଟୁଟ ଭକ୍ତିରେ ଅନୌପଚାରିକ କଥା କହିଅଛି, ତେବେ ଆପଣ ଏହି କଥାକୁ କ୍ଷମା କରିବେ।" "ମୁଁ କିପରି ଆପଣ ନାହାନ୍ତି ଥିବା ଏହି ସହରକୁ ଫେରିପାରିବି? ଏହା ପୁତ୍ର ପରି, ଯେଉଁଥିରେ ପିତାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଦୁଃଖ ହେଉଛି। ଲୋକମାନେ ମୋ ରଥକୁ ଦେଖିବା, ଯେଉଁଠି ରାମ ନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ରଥ ରାମ ନାମ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସହର ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବିଭାଜିତ ହୋଇଯିବ।" "ଏହି ଖାଲି ରଥକୁ ଦେଖି ସହର ନିଶ୍ଚିତ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯିବ, କେବଳ ରଥୀ ରହିବା, ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ବୀରମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିବା ଏକ ସେନା। ଆପଣ ଦୂରେ ବାସ କରିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଲୋକମାନେ ମନରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ଭାବି, ଆଜି ନିଶ୍ଚିତ ଉପବାସ କରିବେ, ଆପଣଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି।" "ରାମ, ଆପଣ ଦେଖିଛନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କ ବନବାସ ସମୟରେ ଲୋକମାନେ କିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଆକୁଳ ହୋଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ। ମୋର ବନବାସ ଦେଖି ନାଗରିକମାନେ ଯେପରି ବିଲାପ କରିଛନ୍ତି, ଏହି ବିଲାପ ମୋ ରଥରେ ବସି ଦେଖି ଏହା ଏକ ଶତ ଗୁଣା ଅଧିକ ହେବ।" "ମୁଁ ତୁମ ମାତାଙ୍କୁ କଣ କହିପାରିବି? ତୁମର ପୁତ୍ରକୁ ମୁଁ ତାଙ୍କର ମାମା ଘରକୁ ନେଇଯାଇଛି—ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ? ମୁଁ ଏହି କଥା କହିପାରିବି ନାହିଁ, ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ; କିପରି ଏହି ଅସୁଖଦ ସତ୍ୟ କହିପାରିବି? ଏହି ଆମ୍ରା, ତୁମର କ୍ରମାନୁସାରୀ, ନିଜ ଆଜ୍ଞାରେ ବନ୍ଧା; ଏହି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାମାନେ କିପରି କହିପାରିବେ ଯେ ରଥ ରାମ ବିହୀନ?" "ମୁଁ ତୁମ ବିନା ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବାକୁ ଅସମର୍ଥ; ଆପଣ ମୋତେ ବନକୁ ସହ ନେବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ। ଯଦି ମୋର ନିବେଦନ ଉପରେ ଆପଣ ମୋତେ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଦୃଢ଼ ଅଟୁଟ, ତେବେ ମୁଁ ଏହିଠି ରଥ ସହ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ବନରେ ତପସ୍ୟାରେ ଯେ କୌଣସି ବାଧା ଆସିବ, ରାଘବ, ମୁଁ ରଥ ସହ ଏହି ବାଧା ପ୍ରତିହତ କରିବି।" "ରଥ ସେବାରେ ମୁଁ ଯେ ସୁଖ ପାଇଛି, ବନବାସରେ ଆପଣଙ୍କୁ ସେବା କରି ମୁଁ ଏହିପରି ସୁଖ ପାଇବାକୁ ଆଶା କରିଛି। ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ, ବୀର, ବନବାସୀ ଭାବରେ ଆପଣଙ୍କୁ ସେବା କରି ଉଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପହଁଚିବେ।" ଏଭଳି ଦୁଇଜଣ ଶୁଭେଚ୍ଛା, ଦୁଃଖ, ନିବେଦନ ଓ ଆଶା ମଧ୍ୟରେ ଆଉ ଏକ ଦୃଶ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା—ଏହା ଆୟୋଧ୍ୟାର ପ୍ରେମ, ବିରହ ଓ ଦୃଢ଼ ମନ ରାମ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।