ଗୁହା ରାମଙ୍କୁ ଏକ ନୌକା ଦେଖାଇ ଭାବୁଛି—“ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବତାଙ୍କର ରଥପରି ସମାନ, ଏହି ନୌକା ସମୁଦ୍ରକୁ ବହିଯାଉଥିବା ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଆପଣ ଏଉଠାରେ ଚଢ଼ନ୍ତୁ, ଏ ଦୃଢ଼ଚିତ୍ତ।” ରାମ, ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମେ ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଛ, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ଏ ନୌକାରେ ଚଢ଼ିବାକୁ ଯାଉଛୁ।” ତାପରେ ଦୁଇ ରାଘବ—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ତାଙ୍କର କୁଏର ଶୁଅରି ଓ ତାଲୱାର ପିନ୍ଧି, ସୀତା ସହିତ ଗଙ୍ଗା ଦିଗରେ ଚାଲିଗଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର, ରାମଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଯାଇ, ହାତ ଜୋଡି ନମ୍ରତାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ମୁଁ କଣ କରିବି?” ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଦକ୍ଷିଣ ହାତ ଦେଇ କହିଲେ—“ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯାଉ। ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ସଦା ସଚେତନ ରୁହ।” “ଫେରିଯାଉ,” ରାମ କହିଲେ, “ମୋର କାମ ସମାପ୍ତ। ରଥ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ପଦଯାତ୍ରାରେ ବନକୁ ଯିବି।” ସୁମନ୍ତ୍ର, ନିଜକୁ ବିଦାୟ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏ ଜଗତରେ କେହି ଏପରି କରିନାହାନ୍ତି—ପତ୍ନୀ ଓ ଭାଇ ସହିତ ବନରେ ରହିବା, ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ପରି। ଯଦି ଆପଣ ଏପରି ଦୁଃଖ ପାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ତପ, ଅଧ୍ୟୟନ, ମୃଦୁତା ଓ ସତ୍ୟତାର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ। ଏ ଭାଇ ଓ ବୈଦେହୀ ସହ ବନରେ ବସି, ଆପଣ ତିନି ଲୋକ ଜିତିବା ପରି ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ। ଆମେ ତ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ, ରାମ, ଯେଉଁଠାରେ କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଚତୁର୍ୟ ହୋଇଛୁ; ଆମେ ତ ଦୁଷ୍ଟ କୈକେୟୀର ଶକ୍ତି ଅଧୀନରେ ପଡ଼ି, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଭାଗୀ ହେବାକୁ ପଡ଼ିବା।” ଏପରି ବିଳାପ କରି, ସୁମନ୍ତ୍ର ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରି, ରାମ ଦୂରେ ଦେଖିବାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଲୁହ ଝାଡ଼ିଲେ। ଲୁହ ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ, ରାମ ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ପୁନିପୁନି କହିଲେ—“ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶରେ ତୁମେ ପରି ମିତ୍ର ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ; ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ଦଶରଥ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହେବେନାହିଁ। ଭୂମିର ନାଥ, ଦୁଃଖ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଇଚ୍ଛାର ଭାରରେ ଦବା; ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି କଥା କହୁଛି। ଯେଉଁଠି ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ଯାହା ଆଜ୍ଞା କରିବେ, ତାହା ସଂଶୟ ଛାଡ଼ି କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏହିପାଇଁ ରାଜାମାନେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରନ୍ତି—ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବାଧା ନ ହେଉ। ଯଦି ମହାରାଜ ଅସତ୍ୟରେ ନ ଲୁଟିଯାନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହେବେନାହିଁ, ତେବେ, ସୁମନ୍ତ୍ର, ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କର। ବୃଦ୍ଧ, ଉତ୍ତମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିୟମୀ ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୋ ତରଫରୁ ଏହି କଥା କହ—ଯିଏ ଦୁଃଖ ଜାଣିନାହିଁ। ଆମେ ତ ଦୁଃଖିତ ନୁହଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମୈଥିଳୀ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ନୁହଁ; ଆୟୋଧ୍ୟା ଛାଡ଼ିବାରେ, ବନରେ ରହିବାରେ ଆମେ କେବେ ବିଳାପ କରୁନାହିଁ। ଚଦ୍ଦ ଅବଦି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ତୁମେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଓ ସୀତାକୁ ଆବାର ଆବାର ଦେଖିବା। ରାଜା ଓ ମୋ ମାତାଙ୍କୁ ଏପରି କଥା କହ, ସୁମନ୍ତ୍ର; ଅନ୍ୟ ରାଣୀମାନେ, କୈକେୟୀ ସହିତ, ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣା। କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ମୋର ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ନମସ୍କାର ଦେଖା, ସୀତା, ମୁଁ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ତରଫରୁ। ରାଜାଙ୍କୁ କହ, ତିନି ଦୃଢ଼ ରାଜ୍ୟରେ ଭାରତଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଡାକିବାକୁ; ଯଦି ଭାରତ ଆସିଛନ୍ତି, ତେବେ ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାନ୍ତୁ। ଭାରତଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ରୂପେ ଅଭିଷେକ କର; ତେବେ ଆମ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଶୋକ ତୁମକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରିବେନାହିଁ। ଭାରତଙ୍କୁ କହ, ରାଜାଙ୍କୁ ଯେପରି ବ୍ୟବହାର କର, ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେପରି ବ୍ୟବହାର କର। କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଯେପରି ସମାନ ଦେଖ, ତେପରି ବିଶେଷ କୌଶଳ୍ୟା—ମୋର ମାତା—କୁ ଆଦର କର। ମୋ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଆଶା ଓ ପିତା ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ରଖି, ଦୁଇ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ କରିପାରିବ। ରାମ ଦ୍ୱାରା ସୁମନ୍ତ୍ରକୁ ଫେରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରାଯିବାରେ, ଦୁଃଖ ରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ ଠାରେ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଆସକ୍ତିରେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ଅନୁଗ୍ରହ ଓ ନିର୍ମଳ ଭକ୍ତିରେ ଯଦି ଅନଉପଚାରିକ ଭାବରେ କଥା କହିଛି, ତେବେ ଏହି କଥା ମୁଁ କ୍ଷମା ପାଇଁ ଚାହେଁ। ଆପଣ ଛାଡ଼ି ଏହି ସହରକୁ କିପରି ଫେରିବି, ଏକ ପିତା ଛାଡ଼ି ଶୋକରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ପୁତ୍ର ପରି? ଲୋକେ ମୋର ରଥ ଦେଖିବାକୁ ଆସିବେ, ଯଦି ତାହାରେ ରାମ ନାହିଁ, ଏହି ଖାଲି ରଥ ଦେଖି ସହର ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଭାଗିଯିବ। ଏହି ଖାଲି ରଥ ଦେଖି, କେବଳ ରଥୀ ରହି, ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ନାୟକମାନେ ମରିଯାନ୍ତି, ସେପରି ସହର ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିବ। ଆପଣ ଦୂରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକମାନେ ଚିତ୍ତରେ ଆପଣକୁ ଦେଖି, ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ଉପବାସ କରିବେ, ଆପଣକୁ ଚିନ୍ତା କରି। ଆପଣ ଦେଖିଛନ୍ତି, ରାମ, ଆପଣଙ୍କ ବନବାସରେ ଲୋକମାନେ କିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇଛନ୍ତି। ମୋ ନିଷ୍କାସନରେ ନାଗରିକମାନେ ଯେପରି ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି, ମୁଁ ରଥରେ ବସି ଦେଖାଯିବାରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଶତଗୁଣ ହେବ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ମାତାକୁ କଣ କହିବି? ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ମୁଁ ତାଙ୍କ ମାମାଘରକୁ ନେଇଯାଇଛି—ଦୁଃଖ କରିବେନାହିଁ? ଏହି ଅସତ୍ୟ କଥା ମୁଁ କେବେ କହିପାରିବିନାହିଁ; କିପରି ଏହି ଅପ୍ରିୟ ସତ୍ୟ କହିପାରିବି? ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବାଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେ—ଏହି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାମାନେ କିପରି ଏହି ରଥ ଆପଣ ବିନା ଦେଖି ଆପଣଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେକୁ କହିବେ? ମୁଁ ଆପଣ ବିନା ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବିପାରିବିନାହିଁ, ଏ ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତ; ଆପଣ ମୋତେ ବନକୁ ସାଥି ଦେଇବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ।