ଗୁହା ହାତ ଜୋଡି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଏଠାରେ ନାଉ ତିଆରି ଅଛି; ଆଉ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କଣ କରିପାରିବି?” ତାପରେ ଗୁହା ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବିର, ଦେବତାଙ୍କ ରଥ ସମାନ ଏହି ନାଉ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହିଯିବା ନଦୀକୁ ଆପଣଙ୍କୁ ପାର କରାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି; ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ରଖି ଏହି ନାଉରେ ଚଢ଼ନ୍ତୁ।” ତାପରେ ରାମ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଶକ୍ତିରେ, ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଛ; ଚଳ, ଶୀଘ୍ର ନାଉରେ ଚଢ଼ିବା ଯୋଜନା କରିବା।” ତାପରେ ଦୁଇ ରାଘବ—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ସୀତାଙ୍କ ସହିତ, ତାଙ୍କର କୁଏର ଓ ତଳୱାର ନିକଟେ ଲଗାଇ, ଗଙ୍ଗା ଦିଗରେ ଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମଙ୍କ ରଥଚାଳକ ସୁମନ୍ତ୍ର, ବିନମ୍ର ଭାବରେ ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, “ମୁଁ କଣ କରିବି?” ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ କରି, କହିଲେ, “ସୁମନ୍ତ୍ର, ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯାଅ; ରାଜାଙ୍କ ଆଗରେ ସଦା ଚେତନ୍ ରହ।” ତେବେ ରାମ କହିଲେ, “ମୋ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି; ତୁମେ ଫେରିଯାଅ। ରଥ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ବନକୁ ପଦଯାତ୍ରା କରିବି।” ଏହା ଶୁଣି, ଦୁଃଖିତ ସୁମନ୍ତ୍ର, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ବିର ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ସଂସାରରେ କେହି କରିନାହାନ୍ତି—ପତ୍ନୀ ଓ ଭାଇ ସହିତ ବନରେ ବାସ କରିବା, ଏକ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟର ଭଳି। ମୁଁ ଭାବିନି ଯେ ତପ, ଅଧ୍ୟୟନ, ନମ୍ରତା ଓ ସତ୍ୟତାର କିଛି ଫଳ ଅଛି, ଯଦି ଆପଣ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ପ୍ରଭୁ, ବନରେ ବାସ କରି, ଭାଇ ଓ ବୈଦେହୀ ସହିତ ଆପଣ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ, ତିନି ଲୋକ ଜିତିବା ଭଳି। ରାମ, ଆମେ ତାଳି ହୋଇଯିଛୁ, ଯେଉଁମାନେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଠକି ଚିହ୍ନିଛୁ; ଆମେ ଦୁଷ୍ଟ କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ପଡ଼ି, ତାଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଅଂଶୀଦାର ହେବୁ। ଏଭଳି ବିଳାପ କରି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରାମଙ୍କୁ ଦୂରେ ଦେଖି, ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରି, କାନ୍ଦିଲେ। ତାପରେ, ଲୁଚିଯାଇଥିବା ଅଶ୍ରୁ ପରେ, ରାମ ପବିତ୍ର ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶରେ ତୁମେ ମୋ ପରି ମିତ୍ର ଆଉ କେହି ନାହାନ୍ତି; ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଯେଉଁଠାରେ ଦଶରଥ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖି ହେବେ ନାହିଁ। ଏହି ଭୂମିର ନାଥ, ଦୁଃଖ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଅଭିଲାଷାର ଭାରରେ ଭାରିତ ଚିତ୍ତ; ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ତୁମେଠାରେ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଉଛି। ଯେଉଁ କିଛି ଦଶରଥ ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ। ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା କାର୍ଯ୍ୟରେ ବାଧା ନ ଆସିବା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରନ୍ତି। ଯଦି ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଅସତ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଇନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇନାହାନ୍ତି, ତେବେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ସେଠି ଏହି ପ୍ରକାର ଚରଣ କରିବା। ବୃଦ୍ଧ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ଦଶରଥଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୋ ନାମରେ ଏହି ଶବ୍ଦ କହିବା; ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୈଥିଳୀ—କେହି ଦୁଃଖି ନୁହଁନ୍ତି; ଆମେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଛାଡ଼ିବା କିମ୍ବା ବନରେ ବାସ କରିବା ପାଇଁ ବିଳାପ କରୁନାହିଁ। ଚୌଦ ଅବଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ତୁମେ ଆମେ—ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା—ପୁନିପୁନି ଫେରି ଦେଖିବ। ରାଜା ଓ ମୋ ମାତାଙ୍କୁ ଏହି ଶବ୍ଦ କହି, ସୁମନ୍ତ୍ର, ଅନ୍ୟ ରାଣୀମାନେ, କୈକେୟୀ ସହିତ, ତାଙ୍କୁ ମୋ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ନମସ୍କାର ଦେବା। କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ମୋ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ନମସ୍କାର ଦେବା; ସୀତା, ମୁଁ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନମସ୍କାର ମଧ୍ୟ ଦେବା। ମହାରାଜଙ୍କୁ କହିବା, ଯେ ଭାରତକୁ ଶୀଘ୍ର ଡାକନ୍ତୁ; ଯଦି ଭାରତ ଆସିଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟ ଦିଆଯିବା। ଭାରତଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରିବା; ତେବେ ଆମର ଦୁଃଖରୁ ଜନିତ ବିଷାଦ ତୁମେ ପାଇବେ ନାହିଁ। ଭାରତଙ୍କୁ ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ କହିବା: ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ଯେଉଁପରି ଚରଣ କର, ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହିପରି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା। କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଯେପରି ଦେଖ, ତାହାପରି ମୋ ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଆଦର କରିବା। ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଓ ରାଜ୍ୟ ଉତ୍ତରାଧିକାର ପ୍ରତି ଆଶା ରଖି, ତୁମେ ଦୁଇ ଲୋକକୁ ଶୁଭ କରିପାରିବା। ରାମ ଦ୍ୱାରା ବାପସ ଯିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସୁମନ୍ତ୍ର ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ସ୍ନେହରୁ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ସ୍ନେହ ଓ ଅଟୁଟ ଭକ୍ତିରୁ ଯଦି ଅନୌପଚାରିକ ଭାବରେ କଥା କହୁଛି, ତେବେ ଏହି ଶବ୍ଦକୁ କ୍ଷମା କରିବେ। ମୁଁ କିପରି ତୁମେ ନାହାନ୍ତିବା ଏହି ସହରକୁ ବାପସ ଯିବି? ପିତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପୁତ୍ର ଭଳି ଦୁଃଖରେ ଏହି ସହରକୁ ଯିବି? ଲୋକମାନେ ମୋ ରଥକୁ ଦେଖିବେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ନାହାନ୍ତି, ତଥାପି ତାହାରେ ତାଙ୍କର ନାମ ଅଛି; ଏହି ରଥବିହୀନ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସହର ଭାଗିଯିବା ଭଳି ହେବ। ଏହି ଖାଲି ରଥ ଦେଖି ସହର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିବ; ଏକ ସେନା ତାଙ୍କର ବୀରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିପାତିତ ହେଲେ ଭଳି। ଆପଣ ଦୂରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି, ତଥାପି ଲୋକମାନେ ମନରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ଭାବି, ଆଜି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଉପବାସ କରିବେ, ଆପଣଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି। ରାମ, ଆପଣ ଦେଖିଛନ୍ତି, ଅପସ୍ଥାନରେ ଲୋକମାନେ କିପରି ଦୁଃଖି ଓ ବିଚଳିତ; ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଆପଣ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ କ୍ଲାନ୍ତ। ମୋ ନିକାଳରେ ନାଗରିକମାନେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖର ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଇଥିଲେ, ମୁଁ ରଥରେ ବସି ଦେଖାଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଶତଗୁଣ ଅଧିକ କରିଦେବ। ମୁଁ ତୁମର ମାତାଙ୍କୁ କଣ କହିବି? ଯେ ତୁମର ପୁତ୍ରକୁ ମୁଁ ତାଙ୍କର ମାମାଘରକୁ ନେଇଯାଇଛି—ଦୁଃଖ କରିବେ ନାହିଁ? ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଏପରି ଶବ୍ଦ କହିବି ନାହିଁ; କିପରି ଏହି ଅସୁଖଦ ସତ୍ୟ କହିବି? ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ଅନୁବନ୍ଧିତ ତୁମର ଆତ୍ମୀୟମାନେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘୋଡ଼ାମାନେ କିପରି କହିବେ ଯେ ରଥରେ ରାମ ନାହାନ୍ତି?