ବନରେ ନୀଳକଣ୍ଠ ପଖାଳାର କୁହୁକୁହୁ ଶବ୍ଦ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା। ରାମ ମୃଦୁ ସ୍ୱରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୃଦୁମଧୁର ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ ଦ୍ରୁତ ବେଗରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଉଛି, ଆସ, ଏହାକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା।” ରାମଙ୍କ ଏହି ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ତାଳ, ଗୁହା ଓ ସାରଥିଙ୍କୁ ଡାକି ନିଜ ଭାଇଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କରି, ନୌକାଚାଳକମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଗୁହା ତୁରନ୍ତ ନିଜ ସହଚରମାନୋକୁ ଡାକି କହିଲେ, “ଏଠାକୁ ଏକ ଦୃଢ଼, ଉତ୍ତମ ଓ ଦ୍ରୁତ ଗତିର ନୌକା ନେଇଆସ; ଚାପୁ ଓ ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ସହିତ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରଖ।” ଏହି ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ଗୁହାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦର ନୌକା ନେଇ ଆସି, ଗୁହାଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ। ତାପରେ ଗୁହା ହାତ ଯୋଡ଼ି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏଠାରେ ନୌକା ପ୍ରସ୍ତୁତ, ପ୍ରଭୁ, ଆଉ କଣ କରିବି?” ସେଉଁଠାରେ ଗୁହା ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ପୁରୁଷସିଂହ, ଦେବତାଙ୍କ ରଥ ସମାନ ଏହି ନୌକା ତୁମକୁ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହି ନେବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଏହିଠାରେ ଚଢ଼ିବାକୁ ଆସ, ଧୃଢ଼ଚିତ୍ତ ହେଉଥିବା ତୁମେ!” ତେବେ ରାମ, ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମ ଦ୍ୱାରା ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲା; ଚଳ, ଶୀଘ୍ର ନୌକାରେ ଚଢ଼ିବା।” ପରେ ଦୁଇ ରାଘବ—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ନିଜ ତୁଣୀ ବାନ୍ଧି, ତଳୱାର ପିନ୍ଧି, ସୀତାଙ୍କ ସହ ଗଙ୍ଗା କୂଳକୁ ଚାଲିଲେ। ଏବେ ସାରଥି ସମ୍ମାନ ଓ ଭୟମିଶ୍ରିତ ଭାବରେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାମଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଆସି କହିଲେ, “ମୁଁ କଣ କରିବି?” ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ପଛକୁ ଫେରିଯାଅ; ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସଦା ଜାଗୃତ ରୁହ।” “ଫେରିଯାଅ,” ରାମ କହିଲେ, “ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ରଥ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ପଦେ ପଦେ ବନକୁ ଯିବି।” ଏପରି ଅନୁମତି ଦେଖି, ଦୁଃଖିତ ସୁମନ୍ତ୍ର ଏହିପରି କହିଲେ, “ପୃଥିବୀରେ କେହି ଏପରି କରିନାହାନ୍ତି—ଝିଅ ଓ ଭାଇ ସହିତ ବନବାସ କରିବା, ଏକ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ପରି।” “ଯଦି ତୁମେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛ, ତେବେ ତପସ୍ୟା, ଅଧ୍ୟୟନ, ମୃଦୁତା କିମ୍ବା ସତ୍ୟତାର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ। ବନରେ ଭାଇ ଓ ସୀତାଙ୍କ ସହ ବସି, ହେ ବୀର, ତୁମେ ତୁମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ; ତିନି ଲୋକକୁ ବିଜୟ କରିଥିବା ପରି। ରାମ, ଆମେ ନିଜେ ଧ୍ୱଂସ ହେଲୁ, ଆମେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଠକା ଗଲୁ; ଆମେ ପାପିଷ୍ଠ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦାସତ୍ୱରେ ପଡ଼ିବା ଓ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖର ସାଥୀ ହେବାକୁ ଯାଉଛୁ।” ଏପରି କହି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃକନ୍ଦନ କରି ରାମଙ୍କୁ ଦୂରେ ଦେଖି ଅନେକ ଦିନ କାନ୍ଦିଲେ। ତା’ପରେ ଅଶ୍ରୁ ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ, ରାମ ପବିତ୍ର ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି କହିଲେ, “ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶରେ ତୁମ ସମାନ ବନ୍ଧୁ ମୁଁ ଦେଖିନାହିଁ; ଏପରି କର, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ଦଶରଥ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ନାହିଁ।” “ପୃଥିବୀର ଏହି ନାୟକ, ଦୁଃଖ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ, ଆଶା ଭାରରେ ଦବି ଯାଇଛନ୍ତି—ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି କଥା କହୁଛି। ଯେଉଁ କିଛି ମହାତ୍ମା ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହା ସଂକୋଚ ବିନା କରିବା ଉଚିତ। ରାଜାମାନେ ଏହିପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରନ୍ତି—ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବାଧା ପାଉ ନାହିଁ।” “ଯଦି ମହାରାଜା ମିଥ୍ୟାରେ ପଡ଼ିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହେଉନାହାନ୍ତି, ତେବେ, ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ସେହିପରି କର। ବୃଦ୍ଧ, ଉତ୍ତମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଶିରୋନମନ୍ତ୍ରଣା କରି, ମୋ ପକ୍ଷରୁ ଏହି ଶବ୍ଦ କହିବା। ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିମ୍ବା ମୈଥିଲୀ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ; ଆମେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଛାଡ଼ିବା କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ଅନୁତାପ କରୁନାହିଁ। ଚୌଦ ଅବଧି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ତୁମେ ଆମକୁ ଆଉ ଆଉ ଦେଖିବା।” “ରାଜା ଓ ମୋ ମା’ଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିବା, ସହିତ ଅନ୍ୟ ରାଣୀମାନଙ୍କୁ, କୈକେୟୀ ସମେତ, ଆମ ଶୁଭେଚ୍ଛା ପ୍ରଦାନ କରିବା। କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ମୋର ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ପ୍ରଣାମ, ଏବଂ ଏହି କଥା ମୋ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଦେଉ। ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ କହିବା—ବର୍ତ୍ତମାନ ବରତଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଡାକିବା; ଯଦି ବରତ ଆସିଗଲେ, ତେଁଠି ସେଉଁଠି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବା। ବରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରି ଅଭିଷେକ କରିବା, ତେଣୁ ଆମ ଦୁଃଖର ଜନିତ ଶୋକ ତୁମକୁ ଦବିପାରିବ ନାହିଁ।” “ବରତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିବା—ତୁମେ ଯେପରି ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କର, ସେପରି ସମସ୍ତ ମା’ମାନୋପ୍ରତି ଅଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କର। କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଯେପରି ଦେଖ, ସେପରି ମୋର ମା’ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ମାନ୍ୟ କର। ବାପାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଓ ରାଜ୍ୟ ଆଶା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଦୁଇ ଲୋକକୁ ସୁଖୀ କରିପାରିବା।” ରାମଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୁମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ କଥା ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣି, ଭାବୁକତାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯଦି ଆସକ୍ତି ଓ ଅଚଳ ଭକ୍ତିରେ ମୁଁ ଅନଉଚିତ କଥା କହିଯାଇଛି, ତେବେ ଏହି କଥାକୁ ମାନ୍ୟ କରିବେ। ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ସେହି ନଗରକୁ କିପରି ଫେରିବି? ଏହା କି ପିତା ବିୟୋଗରେ ଶୋକାକୁଳ ପୁଅ ପରି ନୁହେଁ କି?” “ନଗରବାସୀ ମୋ ରଥକୁ ରାମ ବିନା ଦେଖିବେ, ଯଦିଓ ରଥରେ ତାଙ୍କର ନାମ ରହିଛି, ତେବେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସାରା ନଗର ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିପାରେ। ଏହି ଖାଲି ରଥକୁ ଦେଖି ନଗର ନିଶ୍ଚିତ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିବ, ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ନାୟକମାନେ ବିନାସ ହେଲେ ସେହିପରି। ଆପଣ ଦୂରେ ରୁହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜନମାନେ ମନରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଭାବି, ଆଜି ନିଶ୍ଚିତ ଉପବାସୀ ହେବେ, ଆପଣଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି।” ଏଭଳି ଭାବରେ, ଶୋକ ଓ ପ୍ରେମରେ ଭିଜା ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ, ଏବଂ ରାମ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ଗଙ୍ଗା ଉପକୂଳରେ ନୌକାରେ ଚଢ଼ିବା ପାଇଁ ଯାଉଥିଲେ।