ଏହି ଗୌରବମୟ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶିତମ ସର୍ଗ ଅର୍ଥାତ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଉନ୍ ତିରିଶି ସର୍ଗର କଥା ଏପରି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ— ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏବଂ ପ୍ରଭାତ ଆସିଲାବେଳେ, ଶ୍ରୀରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦେଖ, ଏହି ଉଷାକାଳ ଆସିଛି, ଶୁଭ ରାତି ଶେଷ ହୋଇଗଲା। କୋଇଲୀର କୁହୁକୁହା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁଛି, ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଚଡ଼ିଆ ଡାକୁଛି। ଅଞ୍ଚଳରେ ମୟୂରମାନେ ତାଙ୍କର ମଧୁର କୁହୁକୁହାରେ ଅଟୁଟ ଧ୍ୱନି କରୁଛନ୍ତି। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଚଳ, ଏହି ତୀବ୍ର ଧାରା ଭାବରେ ବହୁଥିବା ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚାଲିବା। ଏହା ସାଗରକୁ ଯାଉଛି।” ରାମଙ୍କ ଏହି ଉଦ୍ବୋଧନା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସବୁଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଗୁହା ଓ ସୁମନ୍ତ୍ର ରଥିକୁ ଡାକି, ଭାଇଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଆସିଗଲେ। ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ନୌକାଚାଳକମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଗୁହା ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନଙ୍କୁ ଡାକି, କହିଲେ, “ଏଠାକୁ ଏକ ଭଲ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତୀବ୍ର ଗତିର ନୌକା ନେଇଆସ, ଯାହା ବେଢ଼ି ଓ ଚପୁ ଦ୍ୱାରା ସଜିଥିବା ଏବଂ ପାର୍ ହେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।” ଗୁହାଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ମାନି, ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ଏକ ଶୋଭନୀୟ ନୌକା ଆଣି, ଗୁହାଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ। ତାପରେ ଗୁହା ହାତ ଜୋଡି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ନୌକା ଆସିଛି, ଆଉ କ’ଣ ଆଦେଶ ଦେବେ?” ସେଉଁଠି ଗୁହା ଆଉ କହିଲେ, “ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ରଥ ସମାନ ଏହି ନୌକା ସାଗରକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ଏହି ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି; ଏହାରେ ବସନ୍ତୁ, ମହାବଳୀ!” ତାପରେ ରାମ ତାଙ୍କ କୃତଜ୍ଞତା ବ୍ୟକ୍ତ କରି, ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଯାଇଛି; ଚଳ, ଶୀଘ୍ର ନୌକାରେ ଚଢ଼ିବା।” ଏହାପରେ ଦୁଇ ଭାଇ ତାଙ୍କ ତୁଣୀ ଓ ତଳୱାର ପିନ୍ଧି, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଗଙ୍ଗା ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏଠି ସୁମନ୍ତ୍ର, ନମ୍ରତା ସହିତ ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, “ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?” ତାପରେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତ ଛୁଇଁ କହିଲେ, “ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯାଅ, ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସବୁବେଳେ ସଚେତନ ରୁହ।” ତାଙ୍କୁ ଆଉ କହିଲେ, “ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବେ ତୁମେ ଫେରିଯାଅ। ରଥ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ପଦେ ପଦେ ବନକୁ ଯିବି।” ଏହିପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପୃଥିବୀରେ କେହି ଏପରି କରିନାହାନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ତୁମ ଭାଇ ଓ ଭାର୍ୟା ସହିତ ବନବାସ ନେଉଛ; ସାଧାରଣ ମଣିଷ ପରି ତୁମେ ଏପରି କରୁଛ।” ସେଉଁଠି ସେ ଆଉ କହିଲେ, “ଯଦି ଏପରି ଦୁଃଖ ତୁମେ ପାଇଛ, ତେବେ ତପସ୍ୟା, ଅଧ୍ୟୟନ, ଶାନ୍ତି ଓ ସତ୍ୟବାଦିତାର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ ବୋଲି ମୁଁ ବିଶ୍ୱାସ କରେନି।” “ବନରେ ବାଇଦେହୀ ଓ ତୁମ ଭାଇ ସହିତ ବସି, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଭାବୁଛି, ତୁମେ ତିନି ଲୋକ ଜୟ କରିବା ପରି ତୁମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବ।” “ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟହୀନ, ରାମ, ଯେଉଁଠି ଆମେ କୌଶଳ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଠକାଯାଇଛୁ; ଏବେ ଆମେ ପାପିଷ୍ଠ କୈକେୟୀଙ୍କ ଅଧିନ ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖର ସାଥୀ ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ।” ଏପରି କହି, ଦୁଃଖରେ ଭିଜିଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯାଏଁ ରାମଙ୍କୁ ଦୂରେ ଦେଖି କନ୍ଦିଲେ। ଏହିପରେ ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ଶାନ୍ତ ହେଲାବେଳେ, ରାମ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଛୁଇଁ ଶୁଦ୍ଧି ନେଇ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ମଧୁର କଥା କହିଲେ। “ଇକ୍ଷ୍ବାକୁବଂଶରେ ତୁମ ପରି ବନ୍ଧୁ ମୁଁ ଆଉ ଦେଖିନାହିଁ; ଏପରି କର, ଯେଉଁଠି ରାଜା ଦଶରଥ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ନ ହୁଅନ୍ତୁ।” “ପୃଥିବୀର ଏହି ପ୍ରଭୁ, ବୟସର ଦୁଃଖ ଓ ଆଶାର ଭାରରେ ବିପନ୍ନ ହେଇଛନ୍ତି—ଏହିଠିପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।” “ମହାତ୍ମା ରାଜା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଯାହା ଆଦେଶ ଦେବେ, ତାହା ସଂକୋଚ ବିନା କରିବା ଉଚିତ।” “ଏହି କାରଣରୁ ରାଜାମାନେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରନ୍ତି—ଜଣେ ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବାଧା ପାଉ ନାହିଁ।” “ଯଦି ମହାରାଜା ଅସତ୍ୟରେ ନ ପଡ଼ନ୍ତି, କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହେଉନାହାନ୍ତି, ତେବେ, ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ଏହିପରି ଆଚରଣ କର।” “ବୟସ୍କ, ଉତ୍ତମ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୋର ପକ୍ଷରୁ ଏହି କଥା କହିବା; ଯିଏ ଦୁଃଖ ଜାଣିନାହାନ୍ତି।” “ମୁଁ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କିମ୍ବା ମୈଥିଳୀ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ; ଆମେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଛାଡ଼ିବାକୁ କିମ୍ବା ବନକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁତାପ କରୁନାହୁଁ।” “ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ଓ ମୋତେ ପୁନିପୁନି ଦେଖିବା।” “ରାଜା ଓ ମୋ ମାତାଙ୍କୁ ଏହିପରି କଥା କହିବା ପରେ, ଅନ୍ୟ ରାନୀମାନେ ସହିତ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋର ପ୍ରଣାମ ଓ କୁଶଳ କହିବା।” “କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ମୋର ଓ ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସମେତ ପ୍ରଣାମ ଓ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେବା।” “ମହାରାଜାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିବ, ଯେ ଶୀଘ୍ର ଭାରତଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତୁ; ଯଦି ଭାରତ ଆସିଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟଭିଷେକ କରନ୍ତୁ।” “ଭାରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କୁ ଯୁବରାଜ କର; ତେବେ ଆମ ଦୁଃଖର ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ଜୟ କରିପାରିବ ନାହିଁ।” “ଭାରତଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିବ, ଯେଉଁପରି ତୁମେ ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କର, ସେପରି ସମସ୍ତ ମାତାମାନେ ପ୍ରତି ଏକାକାର ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କର।” “ତୁମେ ଯେପରି କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖ, ସେପରି ମୋର ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ ଦିଅ।” “ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଓ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକର ଆଶା ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ଦୁଇଁ ଜଗତକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିବ।” ଏପରି ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଦେଇ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଭଲି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ କଥା ସୁନିଲେ ଓ ସ୍ନେହବଶତଃ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଯଦି ମୁଁ ଏହିପରି ଅନୌପଚାରିକ ଭାବରେ ସ୍ନେହ ଓ ନିଷ୍ଠାରେ କଥା କହିଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ଖ୍ଷମା କରିବେ।” “ମୁଁ କିପରି ଏହି ନଗରକୁ ଫେରିବି, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ନାହାଁ, ଯେପରି ପୁଅ ପିତାଠାରୁ ବିୟୋଗ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଛି?