ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଜଣେ ଜନହିତେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ରାଜପୁତ୍ର ଭାବେ ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଗୁହା ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ମୌଳିକ ମୌତ୍ରିର ଦ୍ରଢ଼ତାରେ ଭାବବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହାତୀ ପରି ଅଶ୍ରୁ ଛାଡ଼ିଲେ। ଏଭଳି ଦୁଃଖ ମୟ ରାତି କଟିଗଲା। ପ୍ରଭାତ ହେଲା। ପ୍ରଭାତ ହେବା ସହ ବିରାଟ ରାମ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଶୁଭ ରାତି ଶେଷ ହୋଇଗଲା। ଦେଖ, କୋଇଲୀ କୁହୁକୁହୁ କରୁଛି। ବନରେ ମୟୂରର ଡାକ ଶୁଣାଯାଉଛି। ଚଳ, ଏହି ତୀବ୍ର ବେଗବାନ୍ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀକୁ ଆମେ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଯିବା।" ରାମଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଗୁହା ଓ ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ଏବଂ ଭାଇଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଆସି ଦଣ୍ଡାତ୍ମକ ଭାବେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ରାମଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ନୌକାଓ ଚାଳକମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଗୁହା ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କର ସହାୟକମାନୋ କୁ ଡାକି, କହିଲେ, "ଏଠାକୁ ଏକ ଭଲ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦ୍ରୁତ ଓ ଚାଲିବାକୁ ସଜ୍ଜ ନୌକା ଆଣ।" ଗୁହାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ସହାୟକମାନେ ଏକ ଶୋଭାମୟ ନୌକା ଆଣି ଦେଲେ ଏବଂ ଗୁହାଙ୍କୁ ଏହାର ସୂଚନା ଦେଲେ। ତାପରେ ଗୁହା ହାତ ଜୋଡି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ନୌକା ତୟାରି ଅଛି। ଆଉ କିଛି କରିବାକୁ ଆମକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅ। ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କର ରଥ ସମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୌକା ଆପଣଙ୍କୁ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ଏହି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଏଉପରେ ଚଢ଼ନ୍ତୁ।" ତାପରେ ରାମ ଏହା ଶୁଣି ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଯାଇଛି। ଚଳ, ଶୀଘ୍ର ଆମେ ଏହି ନୌକା ଚଢ଼ିଯିବା।" ଏହିପରି ଦୁଇ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ରାମ, ତାଙ୍କର ଧନୁଷ୍-ବାଣ, ତାଲୱାର ପିଣ୍ଡି, ସିତାଙ୍କ ସହ ଗଙ୍ଗା ତିରକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ର ବିନୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ, "ମୁଁ କଣ କରିବି?" ତେବେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ହାତ ଛୁଇଁ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯାଅ। ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସଦା ସଚେତନ ରୁହ। ମୋ କାମ ଶେଷ। ରଥ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ବନକୁ ପଦଯାତ୍ରା କରିବି।" ଏହିପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳିବା ପରେ, ଦୁଃଖିତ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପୃଥିବୀରେ କେହି ଏପରି କିଛି କରିନାହାନ୍ତି ଯେ, ତୁମେ ମାନ୍ୟ ସାଧାରଣ ମାନବ ପରି ତୁମ ଭାଇ ଓ ପତ୍ନୀ ସହ ବନବାସ ନେଉଛ। ଯଦି ତୁମେ ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିପଡ଼, ତେବେ ତପସ୍ୟା, ଅଧ୍ୟୟନ, ମୃଦୁତା, ସତ୍ୟତା—ଏହି ସବୁର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ ବୋଲି ମୋତେ ଲାଗେନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ବନରେ ବାସ କରି, ତୁମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା, ତିନି ଲୋକ ଜୟ କରିବା ପରି। ଆମେ ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ଧୋକା ଖାଇଛୁ, ଦୁଷ୍ଟ କୈକେୟୀଙ୍କ ଶକ୍ତି ତଳେ ଆମେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିବ।" ଏପରି କହି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରି ଅଶ୍ରୁ ପାତିଲେ, ଯେପରି ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ, ରାମ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଛୁଇଁ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ପୁନପୁନି କହିଲେ, "ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶରେ ତୁମପରି ବନ୍ଧୁ ଆଉ କେହି ନାହିଁ। ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଯେଉଁଥିରେ ରାଜା ଦଶରଥ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହେବେନାହିଁ।" "ପୃଥିବୀର ଏହି ନୃପତି, ବୟସରେ ଜୀର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖରେ ଭାରିତ ଓ ଆଶା ଭାରକୁ ବୋହୁଛନ୍ତି—ଏହି କଥା ତୁମକୁ କହୁଛି। ଏଉଁ ମହାନ ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଯାହା ଆଜ୍ଞା ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହା ସଂକୋଚ ଛାଡ଼ି କରିବା ଉଚିତ। ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା କ୍ଷୁଦ୍ର ନ ହୁଏବା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କରନ୍ତି। ଯଦି ମହାରାଜ ଅସତ୍ୟ କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତିନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହେଇନାହାନ୍ତି, ତେବେ, ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ସେଭଳି କର।" "ବୟସ୍କ, ମହାନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ମୋର ପକ୍ଷରୁ କହିବା—ସେଉଁଠି ଏପରି ଦୁଃଖ ଜଣାନ୍ତୁ। ଆମେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବା ସିତା କିମ୍ବା ମୁଁ—କେହି ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ, ଆମେ ଆୟୋଧ୍ୟା ଛାଡ଼ିବା ପାଇଁ କିମ୍ବା ବନରେ ବାସ କରିବା ପାଇଁ ଶୋକ କରୁନାହିଁ। ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ଶେଷ ହେଲେ, ଆମେ ଆଉଥରେ ଫେରିବା ଦେଖିବ।" "ଏହିପରି ରାଜା ଓ ମୋ ମାତାଙ୍କୁ କହି, ସୁମନ୍ତ୍ର, କୈକେୟୀ ସହ ସମସ୍ତ ରାନୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋର କଥା ପ୍ରସ୍ତୁତ କର। କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ମୋର କୁଶଳ ଓ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦିଅ, ଏବଂ ସିତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋର ପକ୍ଷରୁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କର। ମହାରାଜଙ୍କୁ କହ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଶୀଘ୍ର ଭାରତଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତୁ, ଯଦି ଭାରତ ଆସିଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରନ୍ତୁ।" "ଭାରତଙ୍କୁ ବି କହିବା, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ଯେପରି ଆଚରଣ କର, ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସେଭଳି ଆଦର ଦିଅ। କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତ୍ରା ପ୍ରତି ଯେପରି, ବିଶେଷକରି ମୋର ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ମାନ୍ୟ କର। ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଓ ରାଜ୍ୟ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଆଶାରେ, ତୁମେ ଦୁଇ ଜଗତକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ କରିପାରିବ।" ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ଯଦିଓ ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଅତିଭୂତ ଥିଲେ, ତଥାପି ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣି, ସ୍ନେହ ଭାବରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ଯଦି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଓ ନିଷ୍ଠାରେ କିଛି ଅଉଚିତ୍ୟ ଛାଡ଼ି କଥା କହିଅଛି, ଦୟାକରି ଏହି କଥାକୁ ଖ୍ଷମା କରିବେ।" ଏହିପରି ଗୌରବମୟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶିତମ ସର୍ଗ ପଠିତ ହେଉଛି।