ଏହି ଗଭୀର ରାତିରେ, ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇଥିବା ମହାତ୍ମା ରାମ ଏଠାରେ ବସି ରହିଲେ। ତାଙ୍କର ଶୋକ ଓ ବିଳାପରେ ରାତି ଚାଲିଗଲା। ଜନମଙ୍ଗଳରେ ନିରତ ଏହି ରାଜକୁମାର ଏପରି ଭାବରେ କଥା କହିଥିଲେ, ଗୁହା ତାଙ୍କ ଉତ୍କଟ ସ୍ନେହରେ ଭାବବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରମିତ ହୋଇ, ଏକ ଆକୁଳ ହାତୀ ପରି ଅଶ୍ରୁ ଝଡ଼ାଇଲେ। ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପ୍ରଶଂସିତ ରାମାୟଣରେ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗର ପ୍ରସ୍ତୁତି ଅଛି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସକାଳ ଆସିଲା, ରାତି ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାମ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟର ସମୟ ଆସିଛି, ଶୁଭ ରାତି ଚାଲିଗଲା। ଦେଖ, ବନରେ କଳା ପାଖରେ କୋଇଲା ଡାକୁଛି।" "ମୟୂରମାନେ ବନରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି। ମୂଦୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଚଳ, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ଭାବରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହୁଥିବା ଜହ୍ନବୀ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା।" ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୁହା ଓ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକି, ଭାଇ ପାଖରେ ଉଭୟ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଗୁହା ଶୁଣି, ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନାଉଁ ଚାଳକ ତାଙ୍କ ଦାସମାନେ ଡାକି, କହିଲେ, "ଏଠାକୁ ଏକ ସୁସଜ୍ଜିତ, ଦୃଢ଼, ଶୀଘ୍ର ନାଉଁ ଆଣ, ଚାପୁଡ଼ି ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର।" ଗୁହାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ଦାସମାନେ ଏକ ଶୁଭ୍ର ନାଉଁ ଆଣି, ଗୁହାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ତାପରେ ଗୁହା ହାତ ଜୋଡି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ଏଠି ନାଉଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଆଉ କଣ କରିବି?" "ଏହି ନାଉଁ, ମାନବମଧ୍ୟରେ ବିରାଟ, ଦେବତାଙ୍କ ରଥ ସମ, ଆପଣଙ୍କୁ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରାଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଆପଣ ଏହାରେ ଚଢ଼ନ୍ତୁ!" ରାମ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିର ଆଲୋକରେ ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋ ଇଛା ପୂରଣ ହେଲା; ଆମେ ଶୀଘ୍ର ନାଉଁ ଚଢ଼ିବା।" ତାପରେ ଦୁଇ ରାଘବ, ତାଙ୍କ ଧନୁଷ-କୋଉରି ଏବଂ ତଳବାର ବାନ୍ଧି, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଗଙ୍ଗାପାର ଦିଗରେ ଚାଲିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ନମ୍ରତାରେ ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ କଣ କରିବି?" ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ ଡାହାଣ ହାତରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି, କହିଲେ, "ସୁମନ୍ତ୍ର, ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯିବ; ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ସଦା ଏକାଗ୍ର ରହ।" "ଫେରିଯିବ, ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି। ରଥ ଛାଡି, ମୁଁ ପଦେ ପଦେ ବନକୁ ଯିବି।" ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କେହି କରିନାହାନ୍ତି—ପତ୍ନୀ ଓ ଭାଇ ସହ ବନରେ ବସିବା, ଏକ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ପରି।" "ଯଦି ଆପଣ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ତେବେ ତପସ୍ୟା, ଅଧ୍ୟୟନ, ମୃଦୁତା, ସତ୍ୟତାର କୌଣସି ଫଳ ମୁଁ ମନେ କରିନାହିଁ।" "ବନରେ ବସି, ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ, ଆପଣ ନିଶ୍ଚିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ, ତିନି ଲୋକ ଜୟ କରିବା ପରି।" "ରାମ, ଆମେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଗଲୁ, ଯେଉଁଠି ମୋହରେ ଆସି କୈକେୟୀଙ୍କ ପାପରେ ପଡ଼ିବାକୁ ହେବ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଆମେ ଅଂଶୀ ହେବା।" ଏପରି ବିଳାପ କରି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଆତ୍ମନୁଭୂତି କରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅଶ୍ରୁ ଝଡ଼ାଇଲେ, ଯେତେବେଳେ ଦୂରରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ଅଶ୍ରୁ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ରାମ ପବିତ୍ର ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ମଧୁର କଥା ବାରମ୍ବାର କହିଲେ। "ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶରେ ଆପଣ ପରି ସ୍ନେହୀ କେହି ନାହିଁ; ଏପରି କରିବେ, ଯେଉଁଠି ଦଶରଥ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହେବେନି।" "ପୃଥିବୀର ନାଥ, ଦୁଃଖ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଆକୁଳ, ଇଚ୍ଛାର ବୋଝରେ ନମି, ତେଣୁ ମୁଁ ଏପରି କହୁଛି।" "ଯେଉଁ ଦିନ ମହାତ୍ମା ଦଶରଥ ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ଯାହା କହିବେ, ତାହା ନିର୍ବିକଳ୍ପ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।" "ରାଜାମାନେ ଏହିପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରନ୍ତି—ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବାଧା ନ ହେବାକୁ।" "ଯଦି ମହାରାଜ ମିଥ୍ୟା ନ କରନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭୂତି ନ ହୋଇ, ତେବେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ଏହିପରି କରିବେ।" "ବୃଦ୍ଧ, ଉତ୍ତମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁଭ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେବା, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କଥା କହିବେ, ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଜାଣିନାହାନ୍ତି।" "ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୈଥିଲୀ ଦୁଃଖ କରୁନାହିଁ; ଅଯୋଧ୍ୟା ଛାଡ଼ିବାରେ କିମ୍ବା ବନରେ ବସିବାରେ ବିଳାପ କରୁନାହିଁ।" "ଚଉଦ ଅବଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଆପଣ ଦେଖିବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଓ ସୀତା ପୁନିପୁନି ଫେରିଆସୁଛି।" "ରାଜା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ଏପରି କହିବା ପରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର, ଅନ୍ୟ ରାଣୀମାନେ, କୈକେୟୀ ସହିତ, ତାଙ୍କୁ ମୋ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେବେ।" "କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ମୋ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ନମସ୍କାର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା, ସୀତା, ମୁଁ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ନାମରେ।" "ବଡ଼ ରାଜାକୁ କହିବା, ଶୀଘ୍ର ଭରତଙ୍କୁ ଡାକିବା; ଯଦି ଭରତ ଆସିଛନ୍ତି, ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରିବା।" "ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବା; ତେବେ ଆମର ଦୁଃଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶୋକ ଆପଣଙ୍କୁ ଜୟ କରିପାରିବନି।" "ଭରତଙ୍କୁ ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ କହିବା—ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେପରି ଆଚରଣ କରି, ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିପରି କରିବା।" "କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖି, ବିଶେଷ କରି ମୋ ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଆଦର କରିବା।" "ପିତାପାଇଁ ସ୍ନେହ ଓ ରାଜ୍ୟ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଆଶାରେ, ଦୁଇ ଜଗତକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବାକୁ ଅପ୍ତ ଅଛ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ କଥା ଆଦରରେ ଗ୍ରହଣ କରି, ସ୍ନେହରେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।