ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ କହିଲେ, “ରାଜା ନାଷ୍ଟ ହେଲେ ପରେ କୌସଲ୍ୟା ମାତା ପରେ ପରେ ନଷ୍ଟ ହେବେ, ତା’ପରେ ମୋର ମାତା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତ ହେବେ। ମୋତେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବାର ଏକାନ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବାକୁ ନପାଇଁ, ରାମଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇପାରିବା ନଥିଲେ, ମୋର ପିତା ଦଶରଥ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେବେ। ଯେତେବେଳେ ପିତା ଚଳିଯିବେ ଏବଂ ସେହି ସମୟ ଆସିବ, ତେବେ ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ। ଆୟୋଧ୍ୟା ସହର ଏତେ ସୁନ୍ଦର—ଅନେକ ଚୌକ, ବିସ୍ତୃତ ରାସ୍ତା, ଉଚ୍ଚ ମହଳ ଓ ପ୍ରାସାଦ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ରାମଗୃହ ଓ ରମଣୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ଚାରିପଟେ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ ଉପକରଣର ଧ୍ୱନିରେ ଗଞ୍ଜାମାନ୍ୟ; ଶୁଭ ଉପକରଣ, ଆନନ୍ଦିତ ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଜନସମୂହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଅନେକ ଉଦ୍ୟାନ, ବନ, ଉତ୍ସବ ଓ ମେଳାରେ ଭରିଆ, ଲୋକେ ଆନନ୍ଦରେ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଚାଲିବେ। “ଯଦି ଦଶରଥ ରାଜା ଜୀବନ୍ତ ରହନ୍ତି ଏବଂ ଆମେ ବନବାସରୁ ଫେରି ଆସି ପୁଣି ସେହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବୁ, ତେବେ କେତେ ଭଲ ହେବ। ସତ୍ୟବାନ୍ ଓ ଅକ୍ଷତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଆମେ ବନବାସ ଶେଷ କରି ପୁଣି ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବା, ଏହି ଆଶା ରହିଲା।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ମହାତ୍ମା ରାମ ଏଠି ରହିଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଏକ ରାତି କେମିତି କଟିଗଲା। ଲୋକମଙ୍ଗଳରେ ନିୟୋଜିତ ଏହି ରାଜକୁମାର ଏପରି ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଭାବରେ କଥା କହିଲେ, ଗୁହା ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଯେପରି ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ହାତୀ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଏ, ସେପରି ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ। ଏହା ପରେ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରଚିତ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ବାଉନସିଠିଆ ସର୍ଗ ପାଠ କରାଯାଏ। ପରଦିନ ସକାଳ ହେଲା, ଉଦୟମାନ ରବିଙ୍କ ଆଲୋକରେ ମହାନ୍ତ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୋଇଛି, ପବିତ୍ର ରାତି ଶେଷ ହେଲା; ଦେଖ, କୋକିଳ ଡାକୁଛି, ମୟୂର ଚିତ୍କାର କରୁଛି। ଏହି ମୃଦୁ ଉପତ୍ୟକାରେ ଚଳିଥିବା ଜହ୍ନବୀ ନଦୀକୁ ଆମେ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚଳ।" ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ମିତ୍ରମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୁହା ଓ ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକି, ଭାଇଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ନୌକାର ମୁଖ୍ୟ ଗୁହା ତୁରନ୍ତ ନିଜ ସେବକମାନୋ କୁ ଡାକି କହିଲେ, “ଏଠାକୁ ଏକ ଭଲ, ମଜବୁତ, ତୀବ୍ର ଓ ଖୋଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୌକା ଆଣ।" ଆଦେଶ ମିଳିଲା ପରେ, ଗୁହାଙ୍କ ସେବକମାନେ ଏକ ଶୋଭାମୟ ନୌକା ନେଇ ଆସି, ଗୁହାଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ। ତା’ପରେ ଗୁହା ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଏହି ନୌକା ତୟାରି; ଆଉ କ’ଣ କରିବି?" “ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ନୌକା ଦେବତାଙ୍କ ରଥ ସମାନ; ଏହା ତୁମକୁ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ଏହି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ; ଏଉଠି ଆସ, ଧୃଢ଼ଚିତ୍ତ ରାମ!" ତାହାପରେ ରାମ, ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ, ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଛ; ଏବେ ଆମେ ଶୀଘ୍ର ନୌକାରେ ଚଢ଼ିବା।" ତା’ପରେ ଦୁଇ ରାଘବ—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ନିଜ ତୁଣୀ ଓ ତଳୱାର ପିନ୍ଧି, ସୀତା ସହିତ ଗଙ୍ଗା ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ର ନମ୍ରତାରେ ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?" ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଦକ୍ଷିଣ ହାତ ଦ୍ୱାରା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି କହିଲେ, “ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯାଅ, ସଦା ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଚେତନ୍ନ ରୁହ।" “ଫେରିଯାଅ, ମୋର କାମ ଶେଷ; ରଥ ଛାଡ଼ି ଏବେ ମୁଁ ପଦେ ପଦେ ବନକୁ ଯିବି।" ସୁମନ୍ତ୍ର ଏହି ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଏହିପରି କହିଲେ, “ପୃଥିବୀରେ କେହି ଏପରି କରିନାହାନ୍ତି—ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଭାଇ ସହିତ ବନକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ପରି। ଯଦି ତୁମ ବିପଦ ଆସିଛି, ତେବେ କୌଣସି ତପ, ଅଧ୍ୟୟନ, ମୃଦୁତା କିମ୍ବା ସତ୍ୟରେ ଫଳ ନାହିଁ।" “ବନରେ ବସି, ବୈଦେହୀ ଓ ତୁମ ଭାଇ ସହିତ, ଏ ନାୟକ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ, ତିନି ଲୋକ ଜିତିବା ପରି।" “ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ବିନଶିଗଲୁ, ରାମ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ଚଳକଳାପରେ ଧୋକା ଖାଇଲୁ; ଏବେ ଆମେ ପାପିଷ୍ଠ କୈକେୟୀଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପଡ଼ିବା ଓ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଭାଗୀ ହେବା।" ଏପରି ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅଶ୍ରୁ ବିସର୍ଜନ କଲେ, ରାମଙ୍କୁ ଦୂରେ ଦେଖି। ତା’ପରେ ଅଶ୍ରୁ ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ, ରାମ ପବିତ୍ର ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଏବଂ ଶୁଭ୍ରଚିତ୍ତ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନି ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ। “ଇକ୍ଷ୍ବାକୁବଂଶରେ ତୁମପରି ବନ୍ଧୁ କେହି ନାହିଁ; ଏପରି କରିବା, ଯେହେତୁ ରାଜା ଦଶରଥ ମୋର ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ନ ହେଉନ୍ତୁ।" “ପୃଥିବୀର ସାମ୍ରାଟ୍, ବୟସ୍କ, ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ, ଆଶା ଓ ଇଚ୍ଛାର ଭାରରେ ଚାପିଯାଇଛନ୍ତି—ସେହିପାଇଁ ଏହି କଥା କହୁଛି।" “ଯେଉଁ ମହାତ୍ମା ରାଜା ଯାହା କହିବେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ, ତାହା ବିଳମ୍ବ ବିନା କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।" “ଏହି ପାଇଁ ରାଜାମାନେ ରାଜ୍ୟ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବାଧା ନହେଉ।" “ଯଦି ମହାନ୍ତ ରାଜା ମିଥ୍ୟା ନ କରନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ନ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ, ସୁମନ୍ତ୍ର, ସେହିପରି କର।" “ବୟସ୍କ, ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୋ ପକ୍ଷରୁ ଏହି କଥା କହିଦିଅ:" “ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନୁହେଁ, ମୈଥିଲୀ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଆମେ ଆୟୋଧ୍ୟା ଛାଡ଼ିଛୁ ବୋଲି କିମ୍ବା ବନରେ ବସିବାକୁ ପଡ଼ିଛି ବୋଲି ଆମେ କେବେ ଶୋକ କରୁନାହୁଁ।" “ଚୌଦ ଅବଧି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁଣିପୁଣି ଫେରି ଦେଖିପାରିବ।" ଏପରି ଭାବରେ ଏହି ଦିନ ଓ ରାତି ଗତି କଲା, ଏବଂ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ତାଙ୍କ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଚିରସ୍ମରଣୀୟ ଆଶା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲେ।