ଏହି ସମୟରେ, ଭଗବାନ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଗଭୀର ବିଷାଦରେ ଡୁବିଥିଲେ। ସେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, “ମହାନ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ଜୀବନ ଶ୍ୱାସ କିପରି ରହିବ, ଯେତେବେଳେ ସେ ତାଙ୍କର ବଡ଼, ପ୍ରିୟ, ଉତ୍ତମ ପୁଅକୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ?” ଏହି ଅନୁଭୂତିରେ ରାମ ଭାବିଲେ, “ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଚଳିଯିବେ, ତାପରେ କୌସଲ୍ୟା ମାତା ମଧ୍ୟ ଚଳିଯିବେ, ଏବଂ ତାପରେ ମୋର ମାତା ସୁମିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହେବ। ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ମୋତେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ଦୁଃଖରେ ଚଳିଯିବେ। ଯେତେବେଳେ ପିତା ଚଳିଯିବେ, ତାହା ସମୟ ଆସିବ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଥିବା ଲୋକେ ରାଜାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ।” ସେ ଏହି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଆଖି ସାମ୍ନାରେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ସୁନ୍ଦର ରାସ୍ତା, ମହଲ, ମନ୍ଦିର ଓ ଅନେକ ଶୋଭାବନ୍ତି ଶୋଭା ପୁନଃ ପୁନଃ ଭାସି ଆସୁଥିଲା। ଚାରିପଟେ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀର ଭିଡ଼, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ମଙ୍ଗଳଧ୍ୱନି, ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ଉଦ୍ୟାନ, ବାଗିଚା, ଉତ୍ସବ ଓ ସମାରୋହରେ ଭରିଆଇଥିବା ଏହି ରାଜଧାନୀରେ ଲୋକେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସିରେ ଚଳିଫିରୁଥିଲେ। ରାମ ମନେ କଲେ, “କାମନା କରୁଛି, ରାଜା ଦଶରଥ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଥାଉ, ଆମେ ଅରଣ୍ୟବାସରୁ ଫେରିଲେ, ସେହି ମହାନ ଧର୍ମାତ୍ମାଙ୍କୁ ପୁନିଥରେ ଦେଖିପାରିବା।” ସେ ଆଶା କଲେ, “ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଅକ୍ଷତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଆମେ ଅରଣ୍ୟବାସ ଶେଷ କରି ଆଉଥରେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବା।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇ ରାମ ରାତିଟିଏ କାଟିଦେଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଶବ୍ଦ କହିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଗୁହା ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ଭରି, ବେଦନାକୁ ଅଟକାଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ଦୁଃଖରେ ଏକ ଆହତ ହାତୀ ପରି ଲୁହ ଝରେଇଲେ। ପରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତି ପାଇଁ ବାଲ୍ମୀକି ମୁନିଙ୍କ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବାଉନ୍ତିଶ ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ପାଠ କରାଯାଏ। ପ୍ରଭାତ ହେଲା, ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସୌମିତ୍ରି, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ହେଇଯାଇଛି, ଶୁଭ ରାତି ବିତିଗଲା; ଦେଖ, କୋଇଲୀ କୁହୁକୁହୁ କରୁଛି। ମୟୂରମାନଙ୍କର ଡାକ ଅରଣ୍ୟ ଭରି ଶୁଣାଯାଉଛି। ଏବେ ଆମେ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହୁଥିବା ତୀବ୍ର ବେଗବାହିନୀ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀକୁ ଅଟକାଇଯିବା।" ରାମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୁହା ଓ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ଏବଂ ଭାଇଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଆସିଦେଲେ। ଏହି ଆଦେଶ ପାଇ ନୌକାଧ୍ୟକ୍ଷ ଗୁହା ତାଙ୍କର ସେବକମାନେ ଡାକି କହିଲେ, “ଏଠାରେ ଏକ ଭଲ ଭାବରେ ସଜିଥିବା, ଦ୍ରୁତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୌକା ଆଣନ୍ତୁ।” ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ମାନି ଗୁହାଙ୍କ ସେବକମାନେ ଏକ ଶୋଭାବନ୍ତି ନୌକା ଆଣି ଦେଲେ। ତାପରେ ଗୁହା ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଏଠାରେ ନୌକା ତୟାରି ଅଛି, ଆଉ କ’ଣ କରିବି?” ସେ କହିଲେ, “ଏହି ନୌକା, ମାନବ ମଧ୍ୟରେ ବୀର, ଦେବତାଙ୍କ ରଥ ସମାନ, ଆପଣଙ୍କୁ ଏହି ସମୁଦ୍ରକୁ ବହୁଥିବା ନଦୀ ପାର କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଆସନ୍ତୁ, ଏଉପରେ ଚଢ଼ନ୍ତୁ।” ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ କହିଲେ, “ଗୁହା, ତୁମେ ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଛ; ଏବେ ଚଳନ୍ତୁ, ଶୀଘ୍ର ଯାଆଁ।” ତା’ପରେ ଦୁଇ ରାଘବ—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ନିଜ ତୁଣୀ ଓ ତଳୱାର ବାନ୍ଧି, ସୀତା ସହିତ ଗଙ୍ଗା ପାରେ ଗଲେ। ସେବେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ନମ୍ରତାରେ ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?” ତାପରେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ହାତ ଛୁଇଁ କହିଲେ, “ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯାଅ; ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସତତା ରଖ। ତୁମର କାମ ସମାପ୍ତ; ଏବେ ମୁଁ ଚାରିଅଁ ପାଦେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି।” ଏହିପରି ଆଦେଶ ପାଇ ଦୁଃଖିତ ସୁମନ୍ତ୍ର କହିଲେ, “ଏପରି କିଛି ଏ ଜଗତେ କେହି କରିନାହାନ୍ତି—ଭାଇ ଓ ଜାନକୀ ସହ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିବା, ସାଧାରଣ ମାନବ ପରି। ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ସହ ଏପରି ଦୁଃଖ ହେଉଛି, ତେବେ ତପସ୍ୟା, ପାଠ, ମୃଦୁତା, ସତ୍ୟତାର କ’ଣ ଫଳ? ତଥାପି, ଜାନକୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଅରଣ୍ୟବାସ କରି, ଆପଣ ତିନି ଲୋକ ଜୟ କରିଥିବା ପରି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାଳନାରେ ଆମେ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହେଲୁ; ଆମେ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖର ସାଜେ ହେବୁ।” ଏପରି କହି ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଲୁହ ଝରେଇଲେ। ପରେ ରାମ ପବିତ୍ର ଜଳ ଛୁଇଁ, ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି କହିଲେ, “ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ତୁମପରି ବନ୍ଧୁ ଆଉ କେହି ନାହାନ୍ତି; ରାଜା ଦଶରଥ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ନହେଉ, ଏପରି କାମ କର। ରାଜାଙ୍କ ମନେ ବୟସ ଓ ଦୁଃଖର ଭାର ଅଛି; ତେଣୁ ତୁମେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ପୂରଣ କରିବାରେ ଦେଖ। ତାଙ୍କ ଆଦେଶ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ଯାହା ହେଉ, ନିର୍ବିଘ୍ନ କର। ରାଜାମାନେ ଏହିପାଇଁ ରାଜ୍ୟ କରନ୍ତି—ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା କେଉଁଠି ବାଧା ନପାଉ। ଯଦି ମହାନ ରାଜା ଅସତ୍ୟ କୁ କବୁଳିବେ ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ତୁମେ ଏହିପରି କାମ କର। ବୟସ୍କ, ଉତ୍ତମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କରି, ଏହି ମୋର କଥା କହିଦିଅ—ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମୈଥିଲୀ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ନୁହନ୍ତି; ଆମେ ଆୟୋଧ୍ୟା ଛାଡ଼ିବା ବା ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବା ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ।” ଏହିପରି ମହାନ୍ ଭାବନା, ଦୟା, ଓ ଧୈର୍ୟ ଭରା ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତ ଓ ସେବକଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ, ଏବଂ ଅରଣ୍ୟ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।