ଏହି ଗଳ୍ପ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାର ମଧ୍ୟରେ। ଅୟୋଧ୍ୟା ଯେଉଁ ସହର ପୂର୍ବରୁ ଭକ୍ତ ଲୋକମାନେ ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଯାହା ଦେଖିଲେ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ଏହି ସହର ଏବେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ବିନଶ୍ୱର ହେବ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି ଲୋକମାନେ ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି—ଏମିତି ମହାନ ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନ କିପରି ରହିପାରିବ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ? ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଚଳିଯିବେ, ତା’ ପରେ କୌଶଲ୍ୟା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ; ଏବଂ ତା’ ପରେ ମୋର ମାଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଦେବେ। ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବାର ଆଶା ପୂରଣ ହେବାରେ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ରାଜା ଦଶରଥ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ। ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଚଳିଯିବେ ଏବଂ ସେହି ସମୟ ଆସିବ, ସମସ୍ତ ଆଶାପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ଅୟୋଧ୍ୟା ସହର ଯାହାର ଚର୍ଚ୍ଚା ଥିଲା ତା’ର ଶୋଭାମୟ ଚଉକ, ଚଉଡ଼ା ରାସ୍ତା, ଉଚ୍ଚ ମହଳ ଓ ରମ୍ୟ ଗୃହ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଶ୍ୟାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ, ଯେଉଁଠାରେ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଭିଡ଼ ଥାଏ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଜା ଶବ୍ଦ ଗଞ୍ଜିଥାଏ, ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଉତ୍ସବ ମନାଯାଏ, ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ମୋର ପିତାଙ୍କ ରାଜଧାନୀରେ ଖୁସିରେ ଘୁରିବେ। ମୁଁ ଏହି ଆଶା କରେଁ—ଦଶରଥ ରାଜା ଜୀବନ୍ତ ରହନ୍ତୁ, ଏବଂ ଆମେ ଅରଣ୍ୟବାସରୁ ଫେରିଲେ, ସେ ମହାନ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୁନିଥରେ ଦେଖିପାରିବା। ଯଦି ଆମେ ସତ୍ୟବାନ୍ ଓ ଅକ୍ଷତ ଥିବା ଜଣେ ସହ ଅରଣ୍ୟବାସ ଶେଷ କରି ଆଉଥରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରୁ, ଏହି ଆଶା ମୋର। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଶୋକରେ ତଳମାଳ କରୁଥିବା ମହାନ ଆତ୍ମା ବିରାଟ ରାମ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଏହିପରି ଦୁଃଖରାତ୍ରି ଅତିତ ହେଲା। ଏପରେ, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତେ ନିବେଦିତ ରାଜପୁତ୍ର ଏପରି ଯଥାର୍ଥ କଥା କହିଲେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଗୁହା ଦୁଃଖରେ ଅତିଭାବିତ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ, ଯେପରି ଦୁଃଖିତ ହାତୀ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ରହେ। ଏଠାରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଉନସଠିଏଁ ସର୍ଗ ପାଠ କରାଯାଏ। ପରେ, ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏବଂ ପ୍ରଭାତ ଆସିଲେ, ମହାନ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦେଖ, ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉଛି, ଶୁଭ ରାତି ଶେଷ ହୋଇଗଲା; କୋଇଲି ତା’ର କଳ ଧ୍ୱନି କରୁଛି। ମୟୂରମାନେ ମଧୁର ସ୍ୱରେ ଅରଣ୍ୟରେ ଡାକୁଛନ୍ତି; ମୃଦୁଭାଷୀ, ଚଳ, ଆମେ ଏହି ତୀବ୍ର ବେଗବାହିନୀ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀକୁ ଅଟିକରିବାକୁ ଯିବା।” ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସଉମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ସ ଥିବା, ଗୁହା ଓ ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକି, ଭାଇଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ି ହେଲେ। ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇ ଓ ତା’କୁ ମାନି, ନୌକାର ମୁଖ୍ୟ ଗୁହା ତାଙ୍କ ଦାସମାନେ ଡାକି ବଲିଲେ, “ଏଠାରେ ଏକ ଭଲ ଭାବେ ସଜ୍ଜିତ, ମଜବୁତ ଏବଂ ତୀବ୍ର ଗତିର ନୌକା ଆଣ; ଚେପୁ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁ ସହିତ ପ୍ରସ୍ଥୁତ କର।” ଏହି ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ଗୁହାଙ୍କ ଦାସମାନେ ଏକ ଶୋଭାମୟ ନୌକା ନେଇ ଆସି ଗୁହାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ। ତା’ପରେ ଗୁହା ହାତ ଜୋଡ଼ି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଏଠାରେ ନୌକା ତିଆରି; ଆଉ କଣ କରିବି?” “ଏହି ନୌକା, ମହାବଳଶାଳୀ ମନୁଷ୍ୟ, ଦେବତାଙ୍କ ରଥ ସମାନ; ଏହା ତୁମକୁ ଏହି ବିଶାଳ ନଦୀ ଅଟି ନେବ; ଚଢ଼ିବା!” ତା’ପରେ ରାମ, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଛି ଦେଖି, ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଛି; ଚଳ, ଶୀଘ୍ର ତରେ ଚଢ଼ିବା।” ତା’ପରେ ଦୁଇ ରାଘବ, ତାଙ୍କ ତୁଣୀ ଓ ତଳୱାର ବାନ୍ଧି, ସୀତା ସହିତ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ଗଲେ। ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ର ନମ୍ରତାରେ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସି ପଚାରିଲେ, “ମୁଁ କଣ କରିବି?” ତା’ପରେ ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଦକ୍ଷିଣ ହାତ ଛୁଇଁ କହିଲେ, “ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯାଅ; ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସଦା ଚେତନ୍ନ ରୁହ।” “ଫେରିଯାଅ,” ସେ କହିଲେ, “ମୋର କାମ ଶେଷ। ଏବେ ରଥ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଦଯାତ୍ରା କରିବି।” ଏପରି ଦେଖି, ଦୁଃଖିତ ସୁମନ୍ତ୍ର ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏପରି କାମ ଏ ପୃଥିବୀରେ କେହି କରିନାହାନ୍ତି—ପତ୍ନୀ ଓ ଭାଇ ସହ ଅରଣ୍ୟବାସ କରିବା, ମାନେ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ଭଳି। ମୁଁ ଏହି ବିଶ୍ୱାସ କରେନି, ତପସ୍ୟା, ଅଧ୍ୟୟନ, ମୃଦୁତା କିମ୍ବା ସତ୍ୟବାଦିତାର କୌଣସି ଫଳ ଅଛି, ଯଦି ତୁମେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛ। ବନବାସରେ ଵୈଦେହୀ ଓ ଭାଇ ସହ ରୁହି, ହେ ମହାବୀର, ତୁମେ ତୁମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ, ତିନି ଲୋକ ଜିତିବା ଭଳି। ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ ହେଲୁ, ରାମ, ଆମେ ତାଙ୍କ ଚତୁର ଚାଳରେ ପଡ଼ିଲୁ; ଆମେ ପାପିଷ୍ଠ କୈକୟୀଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପଡ଼ି ସେଉଁଠି ଦୁଃଖ ଭାଗୀ ହେବୁ। ଏପରି ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ର, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାମଙ୍କୁ ଦୂରେ ଦେଖି କାନ୍ଦିଲେ। ତା’ପରେ, ଲୁହ ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ, ରାମ ପବିତ୍ର ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ପବିତ୍ର ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ, “ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶରେ ତୁମ ଭଳି ବନ୍ଧୁ ମୁଁ ଦେଖିନାହିଁ; ଏପରି କର, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ଦଶରଥ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହେଇନପାରନ୍ତି। ଭୂମିପତି, ଦୁଃଖ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ, ଆଶାର ଭାରରେ ଦବିଛନ୍ତି—ତେଣୁ ଏହି କଥା କୁହୁଛି। ଯେଉଁ କିଛି ମହାନ ଆତ୍ମା ରାଜା କହିବେ, କୈକୟୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଓ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ, ଦ୍ୱିଧା ଛାଡ଼ି ସେଥିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ଏହି କାରଣରୁ ରାଜାମାନେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରନ୍ତି—ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା କୌଣସି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଘ୍ନିତ ହେଉନାହିଁ। ଯଦି ମହାନ ରାଜା ମିଥ୍ୟାରେ ନ ପଡ଼ନ୍ତି, ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ ହେଇନପାରନ୍ତି, ତେବେ, ସୁମନ୍ତ୍ର, ସେହିପରି କର। ବୟସ୍କ, ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୋର ପକ୍ଷରୁ ଏହି କଥା କୁହ, ଯିଏ ଦୁଃଖ ଜାଣିନାହାନ୍ତି।” ଏଭଳି ଭାବରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦିଗ୍ଦର୍ଶନା ଦେଇ, ଅରଣ୍ୟ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।