ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର, ଯିଏ ମନ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ କରାଯାଇଥିଲେ, ସେଇ ଉତ୍ତମ ଗୁଣଧରୀ ରାମଙ୍କୁ ଯେତେବେଳେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯାଇଲା, ରାଜା ଦଶରଥ ଅଧିକ ସମୟ ବଞ୍ଚି ପାରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ। ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଭୂମି ଶୀଘ୍ର ଏକାକିନୀ ହେବ। ରାଜପୁରୀରେ ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ସେମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଏବେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ମୋତେ ଲାଗେ ଆଜି ରାଜପୁରୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରବ। କୌସଲ୍ୟା, ରାଜା ଓ ମୋର ମାତା—ମୁଁ ଭାବେ ନାହିଁ ଯେ ସେମାନେ ଏହି ରାତି ବଞ୍ଚିପାରିବେ। ଶତୃଘ୍ନ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରି, ସମ୍ଭବତଃ ମୋର ମାତା ବଞ୍ଚିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ବୀରମାତା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଉପରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଆସିବ, ତାହା ଅତି ଭୟଙ୍କର। ଯେ ନଗର ପୂର୍ବେ ଭକ୍ତ ଲୋକମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, ଦର୍ଶକଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା, ସେଇ ନଗର ରାଜାଙ୍କ ଅପମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ୱର ହେଇଯିବ। ମହାରାଜାଙ୍କର ଅତି ପ୍ରିୟ ଜ୍ଞାନୀ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ କିପରି ତାଙ୍କ ଜୀବନ ରହିପାରିବ? ରାଜା ଚଳିଗଲେ, କୌସଲ୍ୟା ପରେ ଚଳିଯିବେ; ତା'ପରେ ମୋର ମାତା ମଧ୍ୟ ଚଳିଯିବେ। ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବାର ଆଶା ପୂରଣ ହେଲା ନାହିଁ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୋର ପିତା ଚଳିଯିବେ। ଯେତେବେଳେ ପିତା ଚଳିଯିବେ ଓ ସେଇ ସମୟ ଆସିଯିବ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକମାନେ ରାଜାଙ୍କର ଅନ୍ତେଷ୍ଟି କରିବେ। ଏହି ନଗର, ଯାହାର ସୁନ୍ଦର ଚଉକ, ଠିକ୍ ଭାବରେ ବିଭାଜିତ ରାସ୍ତା, ମହଲ ଓ ରାଜପ୍ରାସାଦ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶିଷ୍ଟାଙ୍ଗନାମାନେ ଅଲଙ୍କୃତ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଭିଡ଼ ଲାଗିଥିଲା, ସଙ୍ଗୀତ ବାଦ୍ୟର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ଶୁଭ ଜିନିଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଆନନ୍ଦିତ, ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଲୋକମାନେ ଥିଲେ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ବିହାର ଅଧିକ, ସଭା ଓ ଉତ୍ସବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ସେଠି ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ। ଯଦି ଦଶରଥ ରାଜା ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଆମେ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରିଆସି, ସେଇ ମହାତ୍ମା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମଣିଷଙ୍କୁ ପୁନି ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତୁ। ଯଦି ସତ୍ୟବାନ୍, ଅକ୍ଷତ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଆମେ ଅରଣ୍ୟବାସ ଶେଷ କରି ଆଉଥିବାବେଳେ ଆଉଥିବା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିଥାନ୍ତୁ। ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ମହାତ୍ମା ରାମ ଏଠି ରହିଥିଲେ, ରାତି ଚାଲିଗଲା। ଲୋକମଙ୍ଗଳରେ ନିଯୁକ୍ତ ରାମ ଏହିପରି ନିଷ୍କଳଙ୍କ କଥା କହିଥିଲେ, ଗୁହା ତାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ବନ୍ଧୁ ପାଇଁ ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହାତୀ ପରି, ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ। ଏହିପରି ଅନୁଭୂତି ଓ ଶୋକରେ ରାତି ଚାଲିଗଲା ଏବଂ ପ୍ରଭାତ ହେଲା। ତା'ପରେ ପ୍ରଭାତ ଦେଖି, ମହାତ୍ମା ରାମ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟର ସମୟ ହେଲା, ଶୁଭ ରାତି ଚାଲିଗଲା; ଦେଖ, କଳା ପାଖି କୁହୁକୁହୁ କରୁଛି। ଅରଣ୍ୟରେ ମୟୂରମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି; ହେ ସୁମୂଦ୍ରପ୍ରବାହିତା ଜହ୍ନବୀକୁ ଆମେ ଚାଲି ଅତିକ୍ରମ କରିବା।" ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେର ଆନନ୍ଦ ହେବା ସହିତ, ଗୁହା ଓ ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକି, ଭାଇଙ୍କ ପାଖରେ ଆସିଲେ। ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ନୌକାଚାଳକମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଗୁହା ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ଦାସମାନଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, "ଏଠାକୁ ଏକ ସୁସଜ୍ଜିତ, ମଜବୁତ ଓ ଦ୍ରୁତ ନୌକା ନେଇଆସ, ଛାଡ଼ିବା ପାଇଁ ସଜାଇ ଦେ।" ଗୁହାଙ୍କ ଦାସମାନେ ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଏକ ସୁନ୍ଦର ନୌକା ନେଇ ଆସି, ଗୁହାଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ। ତା'ପରେ ଗୁହା ଦଣ୍ଡବତ୍ କରି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏଠାରେ ନୌକା ଆଣିଛି; ଆଉ ଆମକୁ କ'ଣ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେବେ?" ଏହି ନୌକା, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବୀର, ଦେବତାମାନଙ୍କ ରଥ ସମାନ, ଏ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ସଜା ଅଛି; ଆପଣ ଏଠାରେ ଚଢ଼ନ୍ତୁ। ତା'ପରେ ରାମ, ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଚମକୁଥିବା, ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଛ; ଚଳ, ତୁରନ୍ତ ଆମେ ଚଢ଼ିବା।" ଏହିପରି କହି, ଦୁଇ ରାଘବ ଭାଇ ତାଙ୍କ ତୁଣୀ ଓ ତଳୱାର ବାନ୍ଧି, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଗଙ୍ଗାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ସାରଥି ନିମ୍ନତା ସହିତ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ଯିଏ ଧର୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି, ହାତ ଜୋଡି ପଚାରିଲେ, "ମୁଁ କ'ଣ କରିବି?" ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ତାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଦକ୍ଷିଣ ହାତ ଦ୍ୱାରା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଛୁଇଁ କହିଲେ, "ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଫେରିଯାଅ; ସଦା ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସଚେତନ ରୁହ।" ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଫେରିଯାଅ, ମୋର କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ରଥ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ପଦେ ପଦେ ବନକୁ ଯିବି।" ନିଜକୁ ବିଦାୟ ଦେଉଥିବା ଦେଖି, ଦୁଃଖିତ ସୁମନ୍ତ୍ର ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ପୃଥିବୀରେ କେହି କରିନାହାନ୍ତି—ଭାଇ ଓ ପତ୍ନୀ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିବା, ମାନବ ସମାନ।" "ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଆସିଛି, ତେବେ ତପସ୍ୟା, ଅଧ୍ୟୟନ, ମୃଦୁତା ଓ ସତ୍ୟବାଦିତାର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ।" "ବନରେ ବିଦେହୀ ଓ ଭାଇଙ୍କ ସହିତ ରହି, ଆପଣ ତିନି ଲୋକ କୁ ଜିତିଥିବା ପରି, ନିଶ୍ଚୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ।" "ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ ହେଲୁ, ରାମ; ଆମେ ସେଇ ଅପରାଧିନୀ କୈକେୟୀ ଠାରେ ପଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବୁ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅଂଶୀ ହେବୁ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅଶ୍ରୁବିଲେ, ଯେତେବେଳେ ରାମ ଦୂରେ ଚଳିଯିବାକୁ ଦେଖିଲେ। ଅଶ୍ରୁ ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ, ରାମ ଶୁଭ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଶୁଭ ଚିତ୍ତ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ମଧୁର କଥା କହିଲେ, "ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶରେ ତୁମ ପରି ବନ୍ଧୁ ମୁଁ ଆଉ କେହିକୁ ଦେଖୁନାହିଁ; ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ଦଶରଥ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ନ ହୁଅନ୍ତି।" ଏପରି ଭାବେ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ ଶୋକରେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦିନ ଏଗୋଇଗଲା।