ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ଦୋଷରହିତ, ଆପଣ ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଦୁହେଁକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ଆମେ କୌଣସି ଭୟ ଦେଖୁନାହିଁ; ଏଠି କେବଳ ଧର୍ମକୁ ଦେଖୁଛୁ।” ତାପରେ ସେ କହିଲେ, “ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ସୀତା ମାଟିରେ ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ମୁଁ କିପରି ଶୁଅିପାରିବି, କିମ୍ବା କିପରି ଜୀବନ ବା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିବି? ଯିଏକି ଦେବତା କିମ୍ବା ଅସୁରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ କରିପାରିଲେନି, ସେ ଏଠି ସୀତା ସହ ଘାସରେ ସୁସ୍ଥ ଭାବେ ଶୋଇଛନ୍ତି। ଯିଏ ମନ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ କରାଯାଇଥିଲେ, ସେଇ ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ, ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ଧାରକ। ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚଳିଯାଇଥିବାବେଳେ, ରାଜା ଅଧିକ ସମୟ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ ଭୂମି ଶୀଘ୍ର ଏକ ବିଧବା ହେବ। ରାଜମହଳର ଜନାନାମାନେ, କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚ କାନ୍ଦନ ବନ୍ଦ କରିଦେଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ସେଇ ରାଜମହଳ ଏବେ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି। କୌଶଲ୍ୟା, ରାଜା, ଏବଂ ମୋର ମାତା—ମୁଁ ଭାବୁନାହିଁ ଯେ ଏହି ରାତି ସେମାନେ ଜୀବିତ ରହିପାରିବେ। ଶାତୃଘ୍ନ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରି, ଶାୟଦ ମୋର ମାତା ବଞ୍ଚିପାରିବେ; କିନ୍ତୁ ଶୂରବୀର ଝିଅ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ବିନାଶ କରିଦେବ, ସେ ବହୁତ ଭୟଙ୍କର। ଏହି ସହର, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଭକ୍ତ ଲୋକମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ଖୁସି ଦେଉଥିଲା, ଏବେ ରାଜାଙ୍କ ଅପମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୋଇଯିବ। ମହାନ ରାଜା ତାଙ୍କ ଆଦର୍ଶ, ପ୍ରିୟ, ଉତ୍ତମ ପୁଅକୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେଣୁ କିପରି ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ରହିପାରିବ? ରାଜା ଚଳିଯିବେ, ତାହା ପରେ କୌଶଲ୍ୟା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ; ଏବଂ ତାପରେ ମୋର ମାତା ମଧ୍ୟ ଚଳିଯିବେ। ତାଙ୍କ ଆଶା ପୂରଣ ହୋଇନଥିବା, ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିପାରିନଥିବା ବେଳେ, ମୋର ପିତା ଚଳିଯିବେ। ଯେତେବେଳେ ମୋର ପିତା ଚଳିଯିବେ ଏବଂ ସେଇ ସମୟ ଆସିବ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନେ ରାଜାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ଏହି ସହର, ଯାହାର ସୁନ୍ଦର ଚଉକ, ବିଭାଜିତ ବଡ଼ ରାସ୍ତା, ମହଲ ଓ ରାଜପ୍ରାସାଦ ଅଛି, ଓ ସ୍ତ୍ରୀଗଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଭିଡ଼, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଧ୍ୱନି, ମଙ୍ଗଳମୟ ଜିନିଷ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦୀ, ସମୃଦ୍ଧି ଲୋକମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବଗିଚା ଓ ଉଦ୍ୟାନରେ ଧନି, ଉତ୍ସବ ଓ ସମାବେଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ମୋର ପିତାଙ୍କ ସହରରେ ସୁଖରେ ଚଳିବେ। ଯଦି ଦଶରଥ ରାଜା ଜୀବିତ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ଆମେ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରିବା ପରେ ସେଇ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ଧର୍ମଶୀଳ ମନୁଷ୍ୟକୁ ପୁନି ଦେଖିପାରିବା, ତେବେ କେତେ ଭଲ ହେବ! ସତ୍ୟବାନ୍, ଅକ୍ଷତ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଅରଣ୍ୟବାସ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଆମେ ଯଦି ପୁନି ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରୁ, ତେବେ ଆମ ଜୀବନ ଧନ୍ୟ ହେବ। ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଶୋକରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇ ଥିବା ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ରାଜପୁତ୍ର ଏଠି ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ଭାବେ ଏକ ଦୀର୍ଘ ରାତି କଟିଗଲା। ଲୋକମଙ୍ଗଳରେ ନିୟୋଜିତ ଏହି ରାଜପୁତ୍ର ଏଭଳି ନିଷ୍ଠା ଓ ସତ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ, ଗୁହା ତାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ବନ୍ଧୁ ପ୍ରତି ଗଭୀର ସ୍ନେହ ଦେଖାଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ୟୁନ ହାତୀ ପରି ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷା କରିଲେ। ଏହିପରି ଅନୁଭବ ଏବଂ ଶୋକରେ ଏକ ଦୀର୍ଘ ରାତି କଟିଗଲା। ଏହା ପରେ, ପ୍ରଭାତ ହେଲା, ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସୌମିତ୍ରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୋଇଛି, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାତି ପରିସମାପ୍ତ ହୋଇଗଲା; ଦେଖ, କୋଇଲୀ ଚିତ୍କାର କରୁଛି। ଏବଂ ମୟୂରଙ୍କ ଚିତ୍କାର ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଗଞ୍ଜିଉଛି; ହେ ସୁମୃଦୁ, ଚଳ, ଏହି ତୀବ୍ର ବହୁଥିବା ଜହ୍ନବୀ ନଦୀ କୁ ଅଟଳ ଭାବେ ପାର କରିବାକୁ ଯିବା। ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୁହା ଓ ସାରଥିକୁ ଡାକି, ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି ଏବଂ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ନୌକା ଚାଳକର ମୁଖ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ କୁ ଡାକି, କହିଲେ: “ଏଠାକୁ ଏକ ସଜ୍ଜିତ, ମଜବୁତ, ତୀବ୍ର ଗତିର ନୌକା ନେଇଆସ, ଯାହା ଓଠା ଓ ଚାଲନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।” ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଗୁହାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ନୌକା ଆଣି, ଗୁହାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ। ତାପରେ ଗୁହା ହାତ ଯୋଡି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏଠି ନୌକା ତିଆରି ଅଛି; ଆଉ କଣ କରିବି?” ସେ ପୁଣି କହିଲେ, “ହେ ପୁରୁଷସିଂହ, ଏହି ନୌକା ଦେବତାଙ୍କ ରଥ ସମାନ; ଏହା ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ନଦୀ ଅଟଳ ଭାବେ ପାର କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଏହାକୁ ଆରୋହଣ କରନ୍ତୁ, ହେ ଧୃଢ଼ ମନ୍ଥନ!” ତାପରେ ରାମ, ତାଙ୍କ ଅପାର ଶକ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି; ଚଳ, ଶୀଘ୍ର ନୌକାରେ ଚଢ଼ିବା।” ତାପରେ ଦୁଇ ରାଘବ, ତାଙ୍କର ତୁଣୀ ଓ ତଳୱାର ବାନ୍ଧି, ସୀତା ସହିତ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ଗଲେ। ସାରଥି ନମ୍ରତା ସହିତ ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସି, ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ, “ମୁଁ କଣ କରିବି?” ତାପରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ତାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଦକ୍ଷିଣ ହାତ ଦ୍ୱାରା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି କହିଲେ, “ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯାଅ; ସଦା ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସଚେତନ ରୁହ। ଫେରିଯାଅ, ମୋର କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା; ରଥ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ପଦେ ପଦେ ମହାବନକୁ ଯିବି।” ଏଭଳି ଅନୁମତି ପାଇ, ଦୁଃଖିତ ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ର ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ପୁରୁଷସିଂହଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଏଯାଁ ପୃଥିବୀରେ କେହି କରିନାହାନ୍ତି—ଝିଅ ଓ ଭାଇ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବା, ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ପରି। ଯଦି ଆପଣ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଭାବୁନାହିଁ ଯେ ତପସ୍ୟା, ଅଧ୍ୟୟନ, ମୃଦୁତା କିମ୍ବା ସତ୍ୟର କୌଣସି ଫଳ ଅଛି। ଅପରାଜିତ ଓ ବୀର ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଆପଣ ଝିଅ ଓ ଭାଇ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି, ଏହିଭଳି କରି ଆପଣ ତିନି ଲୋକ ଜିତିବେ। ଆମେ ଏବେ ପ୍ରକୃତରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲୁ, ରାମ; ଆମେ ଯିଏ କୌଶଳରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାଳକୁ ବୁଝିପାରିଲୁନି, ତାଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଅଂଶୀ ହେବୁ।