ରାମାୟଣର ଏହି ଅଂଶରେ, ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ ନିଜ ଦୀର୍ଘ ଅନୁଭବ ବିଷୟରେ କହିଲେ—ଏଠାରେ କିଛି ମୋ ପାଇଁ ଅଜଣା ନୁହେଁ; ଯଦି ଚାରି ପ୍ରକାରର ବଡ଼ ସେନା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆମେ ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବା। ଏହାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ଦୋଷଶୂନ୍ୟ ଭାଇ, ଆପଣଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଆମେ ଏଠାରେ କୌଣସି ଭୟ ଦେଖୁନାହିଁ; ଏଠି ଆମେ କେବଳ ଧର୍ମକୁ ଦେଖୁଛୁ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ, “ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଏବଂ ସୀତା ମାଟିରେ ଶୁଇଥିବାବେଳେ, ମୁଁ କିପରି ଶୁଇପାରିବି, କିପରି ଜୀବନ ବା ସୁଖ ମିଳିପାରିବି? ଯେଉଁ ମହାବିରକୁ ଦେବତା ବା ଅସୁର କେହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିନାହିଁ, ସେ ଏବେ ସୀତା ସହ ଘାସରେ ଶାନ୍ତିରେ ଶୁଇଛନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା ଓ ଅନେକ ପ୍ରୟାସରେ ଲଭ୍ୟ, ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ ଏହି ଗୁଣବତୀ ଅଛନ୍ତି। ସେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲାପରେ, ରାଜା ଅଧିକ ଦିନ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେନି; ନିଶ୍ଚୟ ଭୂମି ଶୀଘ୍ର ‘ବିଧବା’ ହେବ। ରାଜମହଳର ଅନେକ ମହିଳା ଦୀର୍ଘ କ୍ଳାନ୍ତିରେ ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର ବନ୍ଦ କରିଛନ୍ତି; ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏବେ ରାଜମହଳ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି। କୌଶଲ୍ୟା, ରାଜା ଦଶରଥ, ଏବଂ ମୋ ମାତା ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଆଶା କରୁନାହିଁ ଯେ ସେମାନେ ଏହି ରାତି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ। ସତ୍ରୁଘ୍ନ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରି, ଶାୟଦ ମୋ ମାତା ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେ; ଏହି ଦୁଃଖ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ କରିଦେବ। ଯେ ସହର ପୂର୍ବେ ଭକ୍ତ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା, ସେ ଏବେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବ। ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସନ୍ତାନକୁ ଦେଖିପାରିବେନି, ତେବେ କିପରି ତାଙ୍କ ଜୀବନ ରହିପାରିବ? ରାଜା ଚାଲିଗଲେ, କୌଶଲ୍ୟା ପରେ ନଷ୍ଟ ହେବେ; ଏବଂ ତାପରେ ମୋ ମାତା ମଧ୍ୟ ଚାଲିଯିବେ। ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିପାରିନଥିବାରେ, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇନଥିବାରେ, ମୋ ପିତା ଚାଲିଯିବେ। ଯେତେବେଳେ ମୋ ପିତା ଚାଲିଯିବେ ଏବଂ ସମୟ ଆସିବ, ତେବେ ସମସ୍ତେ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ୟକ୍ରିୟା କରିବେ। ଆୟୋଧ୍ୟା ସହର ଏହି ସମୟରେ ଶୋଭାମୟ ଚଉକ, ବଡ଼ ରାସ୍ତା, ମହଳ, ରାଜପ୍ରାସାଦ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଶ୍ୟାମାନେ ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ। ଚାରିଅ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଭିଡ଼, ଶଙ୍ଖ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ ସଙ୍ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚ୍ ଶବ୍ଦ, ଆନନ୍ଦ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକ। ଉଦ୍ୟାନ, ପାର୍କ, ସମାବେଶ ଓ ଉତ୍ସବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଲୋକମାନେ ମୋ ପିତାଙ୍କ ସହରରେ ଆନନ୍ଦରେ ଚାଲିବେ। ଯଦି ଦଶରଥ ରାଜା ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେ, ଏବଂ ଆମେ ଜଙ୍ଗଲ ଫେରି ଆସିବା ପରେ ତାଙ୍କୁ ପୁନି ଦେଖିପାରିବା। ଯଦି ଏହି ସତ୍ୟ ଓ ଅଘାତ ନହୋଇଥିବା ଭାଇ ସହ ଆମେ ଜଙ୍ଗଲ ଅବସାନ ପରେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପୁନି ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବା। ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ତଳି ଥିବା ମହାତ୍ମା ରାଜପୁତ୍ର ଏଠି ରହିଲେ, ଏହି ରାତି ଅତିକ୍ରମ କଲା। ଲୋକମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ନିବେଶିତ ଏହି ରାଜପୁତ୍ର ଏପରି ସତ୍ୟ କଥା କହିଥିଲେ, ଗୁହା ତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମିତ୍ର ପ୍ରତି ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ଭରି, ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ଦୁଃଖିତ ହାତୀ ପରି ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ିଲେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାଳ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ରାତି ପରି ଶୁଭ ସକାଳ ଆସିଲା, ତେବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସମୟ ଆସିଛି, ଶୁଭ ରାତି ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି; ଦେଖ, କଳା ପାଖ କୋଇଲା ଡାକୁଛି।” ଜଙ୍ଗଲରେ ମୟୂରମାନେ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି; ମୂଦୁ ଭାଇ, ଚଳ ଏହି ତେଜ ଭାବରେ ବହୁଥିବା ଜହ୍ନବୀ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା, ଯାହା ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଉଛି। ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସୌମିତ୍ରି ତାଙ୍କ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦର ଉତ୍ସ, ଗୁହା ଓ ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ରକୁ ଡାକି ଭାଇଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଉଡ଼ି ଆସିଲେ। ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ନାବିକମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ନିଜ ସହଯୋଗୀମାନେ ଡାକି, କହିଲେ—“ଏଠିକୁ ଏକ ଭଲ ଉପକରଣ ଯୁକ୍ତ, ଦୃଢ଼ ଓ ଶୀଘ୍ର ନାଉ ଆଣିଦିଅ, ଝାଙ୍କ ଲାଗି ତିଆରି।” ଗୁହାଙ୍କ ଅନେକ ମାନ୍ୟ ଏହି ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ଏକ ଶୋଭାମୟ ନାଉ ଆଣି ଗୁହାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ଗୁହା ହାତ ଜୋଡି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ନାଉ ତିଆରି ଅଛି, ମହାନ; ଆଉ କିଛି ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କରିପାରିବି?” ଏହି ନାଉ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଭଳି, ଦେବତାଙ୍କ ରଥ ସମାନ, ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଉଥିବା ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ତିଆରି; ଆପଣ ଏହାରେ ଚଢ଼ନ୍ତୁ। ପ୍ରଭାବମୟ ରାମ ଗୁହାକୁ କହିଲେ—“ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଗଲା; ଶୀଘ୍ର ଆମେ ନାଉରେ ଚଢ଼ିବା।” ତେବେ ଦୁଇ ରାଘବ, ତାଙ୍କ ତୀରକାସ ଓ ତଳୱାର ବାନ୍ଧି, ସୀତା ସହ ଗଙ୍ଗାକୁ ଯାଇଲେ। ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ର ନମ୍ରତା ସହ ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ—“ମୁଁ କଣ କରିବି?” ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ ଛୁଇଁ କହିଲେ—“ସୁମନ୍ତ୍ର, ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯାଅ; ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସଦା ସଚେତନ ରହିବା।” “ଫେରିଯାଅ,” କହିଲେ, “ମୋ କାମ ପୂରଣ ହୋଇଛି। ରଥ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ଚାଲିବି ଏହି ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଦେପଦେ।” ନିଜକୁ ବିଦାୟ ଦେଉଥିବା ଦେଖି, ଦୁଃଖିତ ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ର ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ପୃଥିବୀରେ କେହି ଏପରି କାମ କରିନାହାନ୍ତି—ଭାଇ ଓ ଜାୟା ସହ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବା, ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ଭଳି। ମୁଁ ଭାବୁନାହିଁ ଯେ ତପସ୍ୟା, ଅଧ୍ୟୟନ, ମୃଦୁତା ଓ ସତ୍ୟର କୌଣସି ଫଳ ଅଛି, ଯଦି ଆପଣ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପହଁଚିଛନ୍ତି। ଭାଇ ଓ ଭାଇଦେହୀ ସହ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହି, ଆପଣ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ, ତିନି ଲୋକକୁ ଜିତିଥିବା ପରି।” ଏପରି ଭାବେ ମହାନ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକ ମଧ୍ୟରେ ଜଙ୍ଗଲ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଭାବନା, ଆଶା ଓ ଦୁଃଖ ଦୀର୍ଘ ହେଇରହିଲା।